Author: Институт перевода Библии
Date: 2023-09-01T00:00:56.750598+00:00

Muxaddes Kitap: Luka

Muxaddes Kitap: Luka

1. Alǵí sóz

1. Luka

1. Qosímsha Materiallar

MUXADDES

KITAP

Muxaddes Kitaptı awdarıw Institutı

2022

MUXADDES KITAP

Qaraqalpak tilindegi Muxaddes Kitaptıń elektron hám audio nusqaların Muxaddes Kitaptı awdarıw Institutınıń saytınan júklep alıwǵa boladı: https:
ibt.org.ru/media?id=KRK/latn

Sózliktegi súwretlemeler:

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Sızılmalar hám súwretlemeler:

Muxaddes shatır; Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

© ÓzMKJ, 2006

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Kartalar:

© UBS, 1994; © UBS 1999; © B & H Publishing Group, 1998;

© Lion Hudson PLC, 2004

ISBN 978-5-93943-310-5

© Институт перевода Библии, 2022

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Alǵí sóz

Alǵí sóz

Sizlerge Muxaddes Kitaptıń qaraqalpaq tiline awdarılǵan barlıq kitabın usınıp atırmız. Muxaddes Kitap 66 kitaptan ibarat bolıp, grek tilinde Bibliya dep ataladı hám bul «kitaplar» degen mánini bildiredi. Usı kitaplardıń bazıları «Tawrat», «Zabur» hám «Injil» atamaları menen xalqımız arasında keńnen tanılǵan.

Muxaddes Kitap – bul insan tariyxındaǵı eń ullı kitaplardıń biri bolıp, áyyemgi xalıqlardıń ómiri haqqında ayrıqsha túsinik beredi. Sonday-aq, bul tariyxıy bahalı dokumentten de joqarı, óytkeni Muxaddes Kitap Qudaydıń insanlar menen bolǵan qarım-qatnası, Qudaydıń Ózi haqqında ashıp beriwi hám Óziniń erkin bildiriwi tuwrısındaǵı jazıwlar. Bul Kitap adam bolıp tuwılǵan Qudaydıń Sóziniń ómiri hám tálimi haqqında gúwalıqtı usınadı. Muxaddes Jazıwdıń tolıq mánisi tariyxıy yadnama sıpatında yamasa ádebiylik usılına baha beriw ushın oqıytuǵınlarǵa ashılmaydı, al onı Jaratıwshımız Óz xalqına ne aytatuǵının biliwdi qálep oqıǵanlar ushın ashıladı.

Muxaddes Kitap eki bólimnen: Eski Kelisimnen hám Jańa Kelisimnen ibarat.

Eski Kelisim 39 kitaptan ibarat bolıp, áyyemgi evrey hám aramey tillerinde jazılǵan. Kóplegen alımlardıń pikiri boyınsha, Eski Kelisim kitapları b. e. sh. dáwirde, yaǵnıy Iysa tuwılmastan aldınǵı dáwirde bir yarım mıń jıl dawamında jazılǵan. Eski Kelisimniń áyyemgi evreyshe teksti bizlerdiń dáwirimizge deyin jetip kelgen, sebebi áyyemgi qoljazbalar muqıyatlı túrde kóshirilip, áwladtan-áwladqa jetkerip berilgen.

Eski Kelisim – bul áyyemgi kitaplardıń jıynaǵı bolıp, tek ǵana diniy kitaplar emes, al mádeniyat hám tariyxtı óz ishine alıp, Qudaydıń Izrail xalqı menen bolǵan qarım-qatnasın sáwlelendiredi. Bular yahudiyler ushın da, masiyxıylar ushın da muxaddes kitaplar bolıp esaplanadı. Birinshi bes kitap «Tawrat», al bazıda «Muwsanıń bes kitabı» dep ataladı, sebebi Quday Ózi tańlaǵan Izrail xalqına Muwsa arqalı Óz nızamların jiberedi. Tawrattıń birinshi kitabında Qudaydıń dúnyanı hám ondaǵı barlıqtı jaratqanı haqqında hám Qudaydıń buyrıǵın buzıp, adamzattı gúnaǵa batırǵan Adam-ata menen Hawa-eneni jaratqanı haqqında sóz etiledi. Tawrattıń keyingi tórt kitabında Izrail xalqınıń Mısır jerinde 400 jıl dawamında qullıqta azap shegiwi, qullıqtan azat bolıwı, Quday wáde qılǵan Qanan jerine qaray jol júriwi hám Qudaydıń Muwsa arqalı bergen Muxaddes Nızamları menen baslı buyrıqları haqqında aytıladı. Usıdan keyingi kitaplarda izraillılardıń ózlerine wáde qılınǵan Qanan jerin basıp alıwı, ol jerdegi izraillılardıń ómiri, Izrail patshalarınıń alıp barǵan urısları, olardıń tabısları hám jeńilisleri haqqında sóz etiledi.

Eski Kelisimde biyler, Izrail patshalıǵındaǵı payǵambarlar, basqa xalıqlar menen baylanıslı waqıyalar haqqında aytılǵan tariyxıy kitaplar menen birge, násiyat, poema hám keleshek haqqında jazılǵan payǵambarshılıq kitapları da bar. Payǵambarshılıq kitaplarında Qudaydıń Óz sózine sadıqlıǵı aytıladı. Izrail xalqı Qudaydan alıslaǵanda eskertilip, keleshekte bolatuǵın tań qalarlıq hám qorqınıshlı waqıyalar haqqında aldın ala sóz etiledi. Jáne de, bul kitaplarda Qudaydıń Óz xalqın qayta tiklew ushın bergen wádesi hám xalıqtıń keleshektegi úmiti haqqında da aytıladı.

Eski Kelisim jáne de, Zabur kitabın óz ishine aladı. Bul kitap Qudaydı alǵıslaw jırlarınan, qosıq qatarlarınan, duwa hám jalbarınıwlardan ibarat. Sonıń menen birge, Ayup, Sulaymannıń hikmetleri, Wazshı kitapları tereń filosofiyalıq pikirlerden, danalıq hám aforizm, yaǵnıy ótkir sózlerden, aqıl hám násiyatlardan ibarat.

Jańa Kelisim, yaǵnıy Injil 27 kitaptan ibarat bolıp, bular áyyemgi grek tilinde Iysa Masiyx tuwılǵannan keyingi dáwirde, b. e. I ásiriniń aqırına deyin jazılǵan. Áyyemgi qoljazbalar muqıyatlı túrde kóshirilip, áwladtan-áwladqa jetkerip berilgenlikten, házirgi dáwirge jetip kelgen. Jańa Kelisimniń birinshi tórt kitabı Xosh Xabardan ibarat bolıp, onda dúnyanıń Qutqarıwshısı Iysa Masiyxtıń ómiri, tálimi, ólimi, qayta tiriliwi hám aspanǵa kóteriliwi haqqında sóz etiledi. Keyin Elshilerdiń isleri kitabında Iysa aspanǵa kóterilgennen soń masiyxıy jámáátleriniń birinshi jılları hám Onıń shákirtleriniń Xosh Xabardı Rim imperiyası boylap qalay járiyalap baslaǵanı haqqında aytıladı. Bunnan soń Masiyxtıń elshileri tárepinen masiyxıylar jámáátlerine hám ayırım adamlarǵa qarata jazılǵan xatlar orın alǵan. Xatlarda elshiler iseniwshilerdi isenimde bekkem bolıwǵa jigerlendiredi hám Qudayǵa ılayıqlı ómirde jasawdıń jol-jorıqların kórsetip, úgit-násiyatlar beredi. Jańa Kelisimniń aqırǵı kitabı – bul Yuxanǵa Quday tárepinen kórsetilgen Ayan. Bunda Quday Ózine qarsı turǵan kúshti jeńip shıǵıwı, Masiyxtıń aqırette jer júzine qayta keliwi, dúnyanıń húkim etiliwi hám dúnyanıń aqırı haqqında astarlı sózler menen bayan etiledi.

Muxaddes Kitapta bayan etilgen kóp waqıyalar batıs Aziyada bolıp ótken bolsa da, ondaǵı biybaha hikmetler dúnya boylap jayılıp, kóp xalıqlardıń mádeniyatın bayıttı. Adamzat tariyxında basqa kitaplarǵa qaraǵanda Muxaddes Kitap kóp tillerge awdarılǵan. Tolıq Muxaddes Kitap búgingi kúnge deyin 700 den aslam tillerge, al ishindegi bazı kitaplar shama menen 3500 tilge awdarılǵan.

Qolıńızǵa uslap turǵan bul awdarma Muxaddes Kitaptı Awdarıw Institutı (IBT) menen awqamlas toparı tárepinen awdarılıp, tekseriwden ótkerildi. Bul úlken isti ámelge asırıw ushın jıllar dawamında kóplegen adamlar óz waqıtların ayamay, tınımsız miynet qıldı. Tek ǵana awdarıwshılar emes, al redaktorlar, filolog hám bir neshe til mamanları jazıwlardıń sapalı bolıwı ushın járdem berdi.

Jańa Kelisim, Jaratılıs, Rut, Ester, hám Yunus kitapları aldın da basıp shıǵarılǵan edi. Tolıq Muxaddes Kitapqa kirgiziw ushın bul kitaplar qayta kórip shıǵıldı.

Muxaddes Jazıwdı túsiniwge járdem beriw ushın, Muxaddes Kitaptıń artqı bóliminde sózlik, súwretlemeler, kartalar, diagrammalar hám taǵı da basqa qosımsha materiallar berilgen. Solardıń ishinde áyyemgi qoljazbalardaǵı ayırmashılıqlardı kórsetetuǵın dizim de bar. Muxaddes Kitaptıń tekstlerinde berilgen juldızshalar (*) usı dizimge silteme beredi.

Jáne de, elektron túrindegi Muxaddes Kitaptı internettegi https:
ibtrussia.org/en/media?id=KRK/cyrl saytınan taba alasız. Bul elektron oqıw quralların kompyuter hám uyalı telefon sıyaqlı úskenelerge júklep alıp, olardan paydalanıwıńızǵa boladı.

Muxaddes Kitaptı Awdarıw Institutı (IBT) Kitaplar Kitabın qaraqalpaq tilinde baspaǵa tayarlaw ushın qatnasqanlardıń hámmesine óz minnetdarshılıǵın bildiredi.

Bizlerdiń úmitimiz hám duwamız mınadan ibarat: bul awdarma qaraqalpaq xalqına Qudaydıń dawısın, Qudaydıń Xosh Xabarınıń tolıqlıǵın jetkerip, adamlardıń Oǵan iseniwine hám usı Xosh Xabar boyınsha ómir súriwine járdem beredi.

Quday Taalaǵa shúkirler aytamız hám minnetdarshılıǵımızdı bildiremiz. Jalǵız Qudayǵa alǵıs-maqtawlar bolsın!

Luka

Luka

1. Alǵí sóz

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

14. 14

15. 15

16. 16

17. 17

18. 18

19. 19

20. 20

21. 21

22. 22

23. 23

24. 24

Alǵí sóz

Luka jazǵan Xosh Xabar

Kitap haqqında maǵlıwmat

Bul kitap Jańa Kelisimdegi tórt Xosh Xabardıń úshinshisi. Bul kitaptı Luka jazǵan. Ol elshi Paveldiń sadıq dostı bolıp, kóp xızmet saparlarda birge bolǵan jaqın joldası edi.

Ol Xosh Xabardıń dawamı sıpatında «Elshilerdiń isleri» kitabın da jazǵan. Luka bul kitaptı Iysa Masiyxtıń pútkil adamzat ushın wáde etilgen Qutqarıwshı ekenin hámme milletlerge bildiriw ushın jazadı. Solay etip, ol Qudaydıń qutqarılıw jobasınıń ishine tek yahudiyler emes, al basqa milletler de kiretuǵının kórsetedi.

Luka óz kitabında Iysanıń xızmeti hám tálimatı haqqında sóz etedi. Masiyxtıń tuwılıwınan baslap, aspanǵa kóteriliwine deyin bolǵan waqıyalardı súwretleydi hám tariyxıy waqıyalardı keltiredi.

Luka jazǵan Xosh Xabarda basqa úsh Xosh Xabarǵa qaraǵanda «Adam Ulı» degen at kóbirek qaytalanıp, Iysanıń dúnyanı qutqarıw ushın kelgen Qudaydıń wákili ekenligi kórsetiledi. Duwa etiwge ayrıqsha dıqqat awdarılıp, Xosh Xabardı esitken adamlardıń quwanıshı hám Muxaddes Ruwxtıń tutqan ornı atap ótiledi. Jáne de, sol zamanda jámiyettiń tómengi qatlamlarına kiretuǵın hayallarǵa, jarlı adamlarǵa hám gúnakarlarǵa degen Iysanıń ǵamxorlıǵı haqqında aytıladı.

1

Alǵı sóz

1^1Aramızda bolıp ótken belgili waqıyalardı kóplerdiń álle qashan bayan etpekshi bolǵanı bizlerge málim. 2Olar bul waqıyalarǵa bastan-aq gúwa bolǵanlardıń hám Xosh Xabardı járiyalawshılardıń bizlerge jetkizgen nárselerin jazǵan edi. 3-4Solay etip, húrmetli Teofil, ózińizge úyretilgen bul tálimattıń haqıyqıy ekenin siz de biliwińiz ushın, men de bastan-ayaq hámmesin muqıyatlap úyrenip shıǵıp, barlıq waqıyalardı izbe-izlik penen sizge jazıwdı maqul taptım+.

Shomıldırıwshı Yaqıyanıń tuwılıwı haqqında xabar

5Yahudiya elinde, patsha Hirod zamanında, Abiya toparınan Zexariya atlı bir ruwxaniy bar edi. Onıń hayalı Xaron áwladınan shıqqan bolıp, atı Elizabeta edi+. 6Olardıń ekewi de Quday aldında haq adamlar bolıp, Jaratqan Iyeniń barlıq buyrıq hám qaǵıydaların buljıtpay orınlap jasaytuǵın edi+. 7Elizabeta násilsiz bolǵanlıqtan, olar biyperzent edi. Jáne ekewi de biraz jasqa barıp qalǵan edi+.

8Kúnlerdiń birinde óz toparınıń gezegi kelip, Zexariya Quday aldında ruwxaniylik xızmetin atqarıp turǵanda,+
9ruwxaniylerdiń ádeti boyınsha tútetki tútetiw ushın, Jaratqan Iyeniń Ibadatxanasındaǵı Muxaddesxanaǵa kiriw shegi oǵan tústi+. 10Tútetki tútetiw waqtında jıynalǵan xalıqtıń hámmesi sırtta duwa etip tur edi+.

11Sonda Jaratqan Iyeniń bir perishtesi tútetki tútetiletuǵın orınnıń oń tárepinde payda bolıp, Zexariyaǵa kórindi+. 12Onı kórgen Zexariya qorqıp, albırap qaldı. 13Biraq perishte oǵan bılay dedi:

– Qorqpa, Zexariya! Seniń etken duwań qabıl boldı. Hayalıń Elizabeta saǵan ul tuwıp beredi, onıń atın Yaqıya dep qoyasań+. 14Ol saǵan quwanısh hám shadlıq alıp keledi. Onıń dúnyaǵa kelgenine kóp adamlar quwanadı. 15Sebebi ol Jaratqan Iyeniń názerinde ullı adam bolıp, sharap ta, basqa ótkir ishimlikler de ishpeydi. Anasınıń qursaǵında jatırǵannan baslap, Muxaddes Ruwxqa toladı+. 16Ol Izrail perzentleriniń kóbisin olardıń Qudayı Jaratqan Iyege qaytaradı. 17Ákelerdi balaları menen jarastırıp, boysınbaytuǵınlardı haq adamlardıń danalıq jolına túsiredi. Xalıqtı Iyemizdiń keliwine tayarlaw ushın, ol Iliyastıń[*] ruwxı hám qúdireti menen Iyemizdiń aldında júrip keledi+.

18Sonda Zexariya perishtege:

– Bulardıń ıras ekenin men qayaqtan bilemen? Óytkeni men ǵarrıman, hayalım da biraz jasqa barıp qalǵan, – dedi+.

19Perishte oǵan juwap berip:

– Men Quday aldında turıwshı Jabrayılman. Seniń menen sóylesip, saǵan usı xosh xabardı jetkiziw ushın jiberilgenmen+. 20Biraq, waqtı kelgende orınlanatuǵın sózlerime isenbegeniń ushın, usılar ámelge aspaǵansha sóyley almay, gúń bolıp qalasań, – dedi.

21Sol waqıtta Zexariyanı kútip turǵan xalıq onıń Muxaddesxanada irkilip atırǵanına hayran boldı. 22Zexariya sırtqa shıqqanda, xalıqqa sóyley almay qaldı. Sonda xalıq onıń Muxaddesxanada ayan kórgenin túsindi. Zexariya tilden qaldı hám xalıq penen ımlap sóylesti.

23Óziniń xızmet etetuǵın kúnleri tamam bolǵannan keyin, Zexariya úyine qayttı.

24Aradan kúnler ótkennen soń, onıń hayalı Elizabeta hámiledar bolıp, bes ay jasırınıp júrdi. 25«Jaratqan Iye maǵan názer awdarǵan kúnlerde bul isti islep, adamlar aldındaǵı masqarashılıqtı mennen alıp tasladı», – dedi ol+.

Iysanıń tuwılıwı haqqında Xosh Xabar

26Elizabetanıń hámiledar bolǵanına altı ay tolǵanda, Quday Jabrayıl perishteni Galila úlkesiniń Nasıra dep atalatuǵın qalasına,+
27Dawıt áwladınan shıqqan Yusup degen jigitke atastırılǵan bir qızǵa jiberdi. Qızdıń atı Máriyam edi. 28Perishte úyge kirip, oǵan:

– Sálem saǵan, Quday jarılqaǵan! Jaratqan Iye seniń menen birge[*], – dedi+.

29Máriyam perishteniń sózlerine ań-tań boldı hám bul qanday sálemlesiw boldı eken dep, oylanıp qaldı. 30Perishte oǵan bılay dedi:

– Qorqpa, Máriyam, sen Qudaydıń miyrimine eristiń! 31Mine, sen hámiledar bolıp, Ul tuwasań hám Onıń atın Iysa dep qoyasań+. 32Ol ullı bolıp, Quday Taalanıń Ulı dep ataladı. Quday Iye Oǵan babası Dawıttıń taxtın beredi+. 33Ol Yaqıptıń xalqınıń ústinen máńgige patshalıq etedi hám Onıń patshalıǵınıń shegi bolmaydı+.

34Máriyam perishteden:

– Men er adamǵa jaqınlamaǵan bolsam, bul qalay boladı? – dep soradı.

35Perishte oǵan juwap berip:

– Seniń ústińe Muxaddes Ruwx túsedi hám Quday Taalanıń kúshi saǵan sayasın saladı. Sonlıqtan da, sennen tuwılajaq Muxaddes Bala Qudaydıń Ulı dep ataladı+. 36Mine, násilsiz dep sanalǵan seniń aǵayin apań Elizabeta da qartayǵanda ul balaǵa hámiledar boldı. Onıń hámiledar bolǵanına altı ay toldı. 37Sebebi Qudaydıń qolınan kelmeytuǵın nárse joq, – dedi+.

38Sonda Máriyam:

– Men – Jaratqan Iyeniń bendesimen, aytqanıńday bolsın, – dedi.

Sonnan soń, perishte onıń janınan ketti.

Máriyamnıń Elizabetaǵa barıwı

39Sol kúnlerde Máriyam jolǵa shıǵıp, tezlik penen Yahudiyanıń tawlı úlkesindegi bir qalaǵa ketti. 40Ol Zexariyanıń úyine kirip, Elizabetaǵa sálem berdi. 41Elizabeta Máriyamnıń sálemin esitkende, onıń ishindegi náreste tıpırlap ketti. Elizabeta Muxaddes Ruwxqa tolıp, 42dawıslap bılay dedi:

– Hayallar arasında sen jarılqanǵansań, seniń ishińdegi Náreste de jarılqanǵan! 43Iyemniń anası keletuǵınday, men kimmen? 44Mine, seniń sálem bergen dawısıń qulaǵıma jetkende, ishimdegi náreste quwanıshtan tıpırlap qoya berdi. 45Isengen hayal qanday baxıtlı! Óytkeni Jaratqan Iyeniń oǵan aytqanları orınlanadı. 46Sonda Máriyam bılay dedi:

«Janım Jaratqan Iyeni ullılaydı+.

47Qutqarıwshım Qudayda ruwxım shadlanadı+.

48Sebebi Ol Óziniń arzımas bendesine názerin awdardı.

Endi meni barlıq áwladlar „baxıtlı“ dep ataydı+.

49Óytkeni Qúdiretli Quday maǵan ullı isler isledi.

Onıń atı muxaddes+.

50Ol áwladtan-áwladqa,

Ózinen qorqqanlarǵa miyrim-shápáátin beredi+.

51Óz qolı menen qúdiretin kórsetip,

Kewillerinde menmen oyları bar adamlardı pıtırattı+.

52Húkimdarlardı taxttan túsirip,
Ǵárip-qáserlerdi joqarı kóterdi+.
53Ash bolǵanlardı iygilik berip toydırıp,
Bay bolǵanlardı qurı qol qaytardı+.
54-55Ata-babamızǵa bergen wádesi boyınsha,

Ibrayımǵa hám onıń urpaǵına miyrim-shápáát etiwdi máńgi este tutıp,

Xızmetshisi Izrailǵa járdem etti»+.

56Máriyam Elizabeta menen úsh ayday birge bolıp, sońınan úyine qaytıp ketti.

Shomıldırıwshı Yaqıyanıń dúnyaǵa keliwi

57Elizabetanıń bosanatuǵın waqtı kelip, ol ul tuwdı. 58Qońsıları menen aǵayinleri Jaratqan Iyeniń oǵan úlken miyrim-shápáát kórsetkenin esitip, onıń quwanıshın bólisti.

59Olar segizinshi kúni balanı súnnetlewge[*] alıp bardı hám oǵan Zexariya dep, ákesiniń atın qoymaqshı boldı+. 60Biraq balanıń anası:

– Yaq, onıń atı Yaqıya bolsın, – dedi.

61Olar Elizabetaǵa:

– Aǵayin-tuwǵanlarıńnıń arasında bunday at hesh kimde joq-ǵo, – dep, 62ákesinen balaǵa qanday at qoymaqshı ekenin ımlap soradı.

63Zexariya jazıw taxtayshasın talap qıldı da: «Onıń atı Yaqıya bolsın», – dep jazdı. Buǵan hámme ań-tań bolıstı. 64Sol waqıtta-aq Zexariya tilge kirip, Qudaydı alǵıslap sóyley basladı. 65Átirapında jasawshılardı qorqınısh biyledi hám Yahudiyanıń pútkil tawlı úlkesi boylap usılar haqqında sóz tarqadı. 66Esitkenlerdiń hámmesi oyǵa shúmip: «Bul náreste kim bolar eken?» – deytuǵın edi. Sebebi Jaratqan Iyeniń qúdireti onıń menen birge edi.

Zexariyanıń payǵambarshılıq jırı

67Náresteniń ákesi Zexariya Muxaddes Ruwxqa tolıp, payǵambarshılıq etip bılay dedi:

68«Izraildıń Qudayı Jaratqan Iyege alǵıslar bolsın!

Óytkeni Ol kelip, Óz xalqı ushın tólem tólep, onı qutqardı+.

69-70Óziniń muxaddes payǵambarları arqalı áyyemnen aytqanınday,

Ol bizler ushın Óz xızmetshisi Dawıttıń urpaǵınan shıqqan qúdiretli Qutqarıwshını berdi+.

71Quday bizlerdi dushpanlarımızdan hám bizlerdi jek kóriwshilerdiń qolınan qutqardı+.

72Bizlerdiń ata-babalarımızǵa wáde etken miyrimliligin kórsetip,

Óz muxaddes kelisimin,+

73Babamız Ibrayımǵa bergen antın eske aldı+.

74-75Ol bizlerdi dushpanlarımızdıń qolınan qutqarıp,

Ómir boyı Onıń aldında muxaddes hám haq bolıp,

Qorqpastan, Oǵan xızmet qılıwımızǵa múmkinshilik berdi.

76Al sen, balam, Quday Taalanıń payǵambarı dep atalasań.

Sebebi sen Iyemizdiń aldınan júrip, Onıń jolın tayarlaysań+.

77Onıń xalqına gúnalarınıń keshirilip, qutqarılatuǵının járiyalaysań+.

78-79Qarańǵıda hám ólim sayasında jasap atırǵanlarǵa nur túsiriw ushın,

Sonday-aq bizlerge tınıshlıqqa qaray jol kórsetiw ushın,

Qudaydıń ullı miyrim-shápááti aspannan tań bolıp atadı»++.

80Náreste bolsa ósip, ruwxıy kúshke tolıp bardı hám Izrail xalqınıń aldında kórinetuǵın kúnge deyin shól dalada jasadı+.

2

Iysanıń tuwılıwı

(Mat 1:18-25)

2^1•Sol kúnleri Rim imperatorı Avgust pútkil Rim patshalıǵınıń turǵınları dizimnen ótiwi tiyis, degen párman shıǵardı+. 2Bul birinshi dizimnen ótiw Kirini Siriyaǵa hákimlik qılǵan zamanda boldı. 3Hár bir adam dizimnen ótiw ushın óz qalasına bardı.

4Yusup te Galiladaǵı Nasıra qalasınan jolǵa shıǵıp, Yahudiyadaǵı Beytlehem dep atalǵan Dawıttıń qalasına keldi. Óytkeni ol Dawıttıń urpaǵınan edi+. 5Dizimnen ótiw ushın, onıń menen birge qalıńlıǵı bolǵan hámiledar Máriyam da bardı. 6Olar sol jerde bolǵanda Máriyamnıń ayı-kúni tolıp, 7tuńǵısh ulın tuwdı. Onı qundaqlap, bir aqırǵa jatqızdı, sebebi miymanxanada olarǵa orın joq edi.

Shopanlar hám perishteler

8Sol átirapta shopanlar bolıp, olar túnde óz padasın dalada qarawıllaytuǵın edi. 9Tosattan olardıń aldında Jaratqan Iyeniń bir perishtesi payda bolıp, Iyemizdiń saltanatı olardıń átirapın jarqıratıp jiberdi. Olar qattı qorqıp ketti+. 10Perishte olarǵa:

– Qorqpańlar! Men sizlerge hámme adamlardı sheksiz quwandıratuǵın xosh xabar járiyalayman. 11Búgin Dawıttıń qalasında sizler ushın Qutqarıwshı tuwıldı. Ol – Iyemiz Masiyx[*]+. 12Onıń belgisi mınaday: sizler aqırda qundaqlawlı jatırǵan Náresteni tabasızlar, – dedi+.

13Birden perishteniń qasında aspandaǵı perishtelerdiń úlken toparı payda boldı hám bılay dep Qudaydı alǵısladı:+

14«Aspanda Quday alǵıslansın,

Jerdegi Qudayǵa unaytuǵın adamlarǵa tınıshlıq bolsın!»+

15Perishteler aspanǵa kóterilgennen soń, shopanlar bir-birine:

– Júrińler, Beytlehemge barayıq. Jaratqan Iyeniń bizlerge bildirgen, sol júz bergen waqıyanı kóreyik, – desti.

16Olar asıǵıslıq penen kelip, Máriyam menen Yusupti hám aqırda jatırǵan Náresteni taptı. 17Onı kórip, perishtelerden Náreste haqqında esitkenlerin aytıp berdi. 18Bunı esitken adamlardıń hámmesi shopanlardıń sózlerine tań qalıstı. 19Al Máriyam bul sózlerdi júreginde saqlap, oylap júrdi+. 20Shopanlar ózlerine aytılǵanlardıń hámmesin esitip-kórgenleri ushın Qudaydı alǵıslap, maqtaw aytıp, qaytıp ketti.

21Aradan segiz kún ótip, Náresteni súnnet etkende, Onıń atın Iysa dep qoydı. Máriyam hámiledar bolmasınan burın, perishte Oǵan usı attı bergen edi+.

Shimon hám Annanıń Iysa menen ushırasıwı

22Muwsanıń Nızamı boyınsha tazalanıw kúnleri tamam bolǵanda[*], Yusup penen Máriyam Iysanı Jaratqan Iyege arnaw ushın, Onı Erusalimge alıp keldi+. 23Óytkeni Jaratqan Iyeniń Nızamında: «Qarınnan birinshi shıqqan hár bir ul Jaratqan Iyege arnalsın»[*], – dep jazılǵan+. 24Jáne Jaratqan Iyeniń Nızamında aytılǵanday, olar «jup qumırı yamasa eki jas kepterdi»[*] qurban etpekshi boldı+.

25Sol waqıtta Erusalimde Shimon atlı bir adam bar edi. Ol haq hám dinshil adam bolıp, Izraildıń táselle tabıwın intizarlıq penen kútip júr edi. Muxaddes Ruwx oǵan yar edi+. 26Jaratqan Iye jibergen Masiyxtı kórmegenshe ólmeytuǵının oǵan Muxaddes Ruwx aldın ala aytqan edi. 27Shimon Muxaddes Ruwxtıń basqarıwında Ibadatxanaǵa keldi. Iysanıń ata-anası Muxaddes Nızam boyınsha tiyisli úrp-ádetlerdi orınlaw ushın Onı Ibadatxanaǵa alıp kelgende, 28Shimon Onı qolına alıp, Qudaydı alǵıslap bılay dedi:

29«O, Qúdiretli Iyem, Óziń aytqanıńday,

Endi qulıńdı bul dúnyadan tınıshlıq penen jibereseń.

30-31Sebebi kózlerim Seniń hámme xalıqlar ushın,

Tayarlap qoyǵan qutqarıwıńdı kórdi+.

32Ol basqa milletlerdiń kózin ashatuǵın nur bolıp,

Seniń xalqıń Izrailǵa dańq keltiredi».

33Náresteniń ata-anası Ol tuwralı aytılǵan sózlerge tań qalıstı. 34Shimon olarǵa pátiyasın berip, Onıń anası Máriyamǵa:

– Mine, bul Náreste Izrailda kóp adamlardıń qulawına hám qayta tikleniwine sebepshi boladı. Ol Iyemizdiń belgisi bolıp, Ol sebepli kóp talas-tartıslar kelip shıǵadı. 35Sonda kóp adamlardıń júrekleriniń túpkirindegi oy-qıyalları áshkara bolıp, al seniń kewlińe hásiret qılıshı suǵıladı, – dedi+.

36Sol jerde Asher urıwınan shıqqan Panueldiń qızı Anna atlı, júdá qartayǵan bir payǵambar hayal da bar edi. Ol turmısqa shıqqannan soń, kúyewi menen jeti jıl jasadı. 37Sońınan seksen tórt jasına deyin jesir bolıp, Ibadatxanadan shıqpay oraza tutıp hám duwa etip, kúni-túni Qudayǵa sıyınatuǵın edi+. 38Sol waqıtta ol da jaqınlap kelip, Qudayǵa shúkirlik bildirdi hám Erusalimniń qutqarılıw kúnin kútkenlerdiń hámmesine Náreste haqqında aytıp berdi. 39Yusup penen Máriyam Jaratqan Iyeniń Nızamı boyınsha barlıq tiyisli nárselerdi orınlap bolǵannan soń, Galiladaǵı óz qalası Nasıraǵa qaytıp keldi+. 40Náreste ósip, kúsh penen aqıl-danalıqqa tolısıp bardı hám Qudaydıń miyrimi Onıń ústinde edi.

Iysanıń balalıǵı

41Iysanıń ata-anası hár jılı Qutqarılıw bayramında[*] Erusalimge baratuǵın edi+. 42Iysa on eki jasqa tolǵanda, olar ádettegidey Erusalimge bayramlawǵa keldi. 43Bayram kúnleri tamam bolǵannan soń, olar úyine qaray jolǵa shıqtı, al jas óspirim Iysa Erusalimde qalıp qoyǵan edi. Biraq bunı ata-anası bilmedi+. 44Olar Iysanı basqalar menen kiyatır dep oylap, bir kúnlik joldı basıp ótkennen soń, Onı aǵayinleri menen tanıslarınıń arasınan izledi. 45Tappaǵannan keyin, Onı izlep Erusalimge qaytıp bardı. 46Úsh kúnnen soń, olar Iysanı Ibadatxanadan taptı. Ol diniy muǵallimlerdiń ortasında olardıń sózlerin tıńlap, sorawlar berip otırǵan edi. 47Tıńlap otırǵanlardıń hámmesi Onıń aqılına hám bergen juwaplarına hayran qalıstı. 48Ata-anası Iysanı kórip, ań-tań boldı hám anası Oǵan:

– Balam, bul ne qılǵanıń? Ákeń menen ekewimiz qattı qayǵırıp, Seni izledik, – dedi.

49Iysa olarǵa:

– Meni izlewdiń ne keregi bar edi? Ákemniń úyinde bolıwım kerek ekenin bilmedińiz be? – dedi.

50Biraq olar Iysanıń aytqan sózlerin túsinbedi+.

51Iysa olar menen birge Nasıra qalasına qaytıp kelip, olardıń tilin alıp júrdi. Al Onıń anası bolǵan waqıyalardıń hámmesin kewlinde saqladı+. 52Iysanıń jası da, aqıl-danalıǵı da ósip, Qudaydıń hám adamlardıń súyispenshiligine bólenip bardı+.

3

Shomıldırıwshı Yaqıyanıń wazı

(Mat 3:1-12; Mrk 1:1-8; Yuxn 1:19-28)

3^1•Rim imperatorı Tiberiustıń húkimdarlıǵınıń on besinshi jılında Yahudiya úlkesinde Pontiy Pilat hákimlik qıldı. Galilanı Hirod, Itureya hám Traxonit úlkelerin onıń inisi Filip, Abilena úlkesin Lisaniyas basqardı+. 2Al Xanna menen Kayafa bas ruwxaniy edi. Sonda shól dalada jasap atırǵan Zexariyanıń ulı Yaqıyaǵa Qudaydıń sózi tústi+. 3Yaqıya Iordan átirapındaǵı barlıq úlkelerdi aralap, adamlarǵa gúnalarınıń keshiriliwi ushın táwbege keliwdi hám suwǵa shomıldırılıwdı[*] járiyalap júrdi. 4Bul Iyshaya payǵambardıń kitabında jazılǵan mına sózlerge tuwrı keledi:

«Shól dalada baqırǵan bir dawıs esitiledi:
Iyemizge jol tayarlańlar,
Onıń júretuǵın jolların dúzetińler!
5Barlıq oypatlıqlar toltırılsın,
Taw-tóbeler páske shóksin,
Qıysıq jollar dúzetilsin,
Budır jerler tegislensin.

6Sonda pútkil adamzat Qudaydıń qutqaratuǵının kóredi»[*]+.

7Yaqıya shomıldırılıwǵa kelgen alamanǵa bılay dedi:

– Háy, uwlı jılanlardıń tuqımları! Keleshektegi qáhárli jazadan qutılıwdı sizlerge kim úyretti+? 8Eger sizler táwbe etken bolsańlar, buǵan ılayıq jemis berińler! Jáne: «Ata tegimiz Ibrayım ata-ǵo», – dep ishlerińizden oylamańlar. Sizlerge aytatuǵınım: Quday Ibrayımǵa mına taslardan da urpaq jasap bere aladı+. 9Tereklerdiń tamırında házirdiń ózinde-aq balta jatır. Jaqsı miywe bermeytuǵın hár bir terek shabılıp, otqa taslanadı+.

10Sonda xalıq onnan:

– Olay bolsa, bizler ne islewimiz kerek? – dep soradı+.

11Yaqıya olarǵa:

– Kimniń eki kiyimi bolsa, birewin kiyimi joqqa bersin. Kimniń awqatı bolsa, ol da solay islesin, – dep juwap berdi+.

12Salıqshılar da shomıldırılıw ushın kelip, Yaqıyadan:

– Ustaz, bizler ne islewimiz kerek? – dep soradı.

13Yaqıya olarǵa:

– Belgilengeninen artıq talap etpeńler, – dedi.

14Áskerler de onnan:

– Al bizler ne islewimiz kerek? – dep soradı.

Yaqıya olarǵa:

– Hesh kimdi tonamańlar, hesh kimge jala jappańlar, óz is haqıńızǵa qanaat etińler, – dedi+.

15Úmit etip kútip turǵan xalıqtıń hámmesi Yaqıya tuwralı ishlerinen:

– Bul Masiyx emes pe eken? – dep oyladı+.

16Yaqıya hámmesine juwap berip:

– Men sizlerdi suw menen shomıldıraman, biraq mennen keyin qúdiretli Birew kiyatır. Men Onıń ayaq kiyiminiń bawın sheshiwge de ılayıqlı emespen. Ol sizlerdi Muxaddes Ruwx hám ot penen shomıldıradı+. 17Onıń jabası qolında. Ol Óz qırmanın tazalap, biydayın ǵállexanasına jıynaydı, al sabanın sónbes otqa jandıradı, – dedi+.

18Yaqıya xalıqqa basqa da kóp eskertiwler berip, Xosh Xabardı járiyalap júrdi. 19Úlke húkimdarı Hirod óz inisiniń hayalı Hirodiyaǵa úylengenligi sebepli hám basqa da barlıq jaman isleri ushın, Yaqıya tárepinen áshkara etilgen edi. 20Hirod Yaqıyanı qamatıp taslap, óziniń burınǵı islegen jamanlıqlarına jáne bir jamanlıq qostı+.

Iysanıń shomıldırılıwı

(Mat 3:13-17; Mrk 1:9-11)

21•Pútkil xalıq shomıldırılǵanda, Iysa da shomıldırıldı. Ol duwa etkende aspan ashılıp,+
22Muxaddes Ruwx kepter pishininde Onıń ústine tústi. Sonda aspannan:

– Sen – Meniń súyikli Ulımsań, Men Saǵan ırzaman![*] – degen saza esitildi+.

Iysanıń shejiresi

(Mat 1:1-17)

23•Iysa Óz xızmetin baslaǵanda otızlar shamasında edi. Adamlar Onı Yusuptiń ulı sıpatında tanıytuǵın edi. Al Yusup Eliy ulı,+
24Eliy Mattat ulı, Mattat Lebiy ulı, Lebiy Malkiy ulı, Malkiy Yannay ulı, Yannay Yusup ulı, 25Yusup Mattatiya ulı, Mattatiya Amos ulı, Amos Naxum ulı, Naxum Hesliy ulı, Hesliy Naggay ulı, Naggay 26Maxat ulı, Maxat Mattatiya ulı, Mattatiya Shimey ulı, Shimey Yusex ulı, Yusex Yuda ulı, 27Yuda Yuxanan ulı, Yuxanan Resha ulı, Resha Zerubbabel ulı, Zerubbabel Shealtiel ulı, Shealtiel Neriy ulı,+
28Neriy Malkiy ulı, Malkiy Addiy ulı, Addiy Qosam ulı, Qosam Elmadam ulı, Elmadam Er ulı, 29Er Eshua ulı, Eshua Eliezer ulı, Eliezer Iorım ulı, Iorım Mattat ulı, Mattat Lebiy ulı, 30Lebiy Shimon ulı, Shimon Yahuda ulı, Yahuda Yusup ulı, Yusup Ionam ulı, Ionam Elyakim ulı, 31Elyakim Melea ulı, Melea Menna ulı, Menna Mattata ulı, Mattata Natan ulı, Natan Dawıt ulı,+
32Dawıt Ishay ulı, Ishay Obid ulı, Obid Boaz ulı, Boaz Sala ulı, Sala Naxshon ulı,+
33Naxshon Amminadab ulı, Amminadab Ram ulı, Ram Xesron ulı, Xesron Peres ulı, Peres Yahuda ulı,+
34Yahuda Yaqıp ulı, Yaqıp Ísaq ulı, Ísaq Ibrayım ulı, Ibrayım Terax ulı, Terax Naxor ulı,+
35Naxor Serug ulı, Serug Reu ulı, Reu Peleg ulı, Peleg Eber ulı, Eber Sala ulı, 36Sala Kenan ulı, Kenan Arpaxshad ulı, Arpaxshad Sam ulı, Sam Nux ulı, Nux Lamex ulı, 37Lamex Metushelax ulı, Metushelax Enox ulı, Enox Ered ulı, Ered Mahalalel ulı, Mahalalel Kenan ulı, 38Kenan Enosh ulı, Enosh Shet ulı, Shet Adam-ata ulı, al Adam-ata Quday ulı+.

4

Iysanıń sınalıwı

(Mat 4:1-11; Mrk 1:12-13)

4^1•Iysa Muxaddes Ruwxqa tolıp, Iordan dáryasınan qaytıp kelgende, Ruwx Onı shól dalaǵa alıp bardı. 2Sol jerde shaytan Onı qırıq kún sınadı. Ol bul kúnleri hesh nárse jemedi. Sol kunler ótkennen soń, aqırı ash boldı+.

3Sonda shaytan Iysaǵa:

– Eger Sen Qudaydıń Ulı bolsań, mına tasqa buyır, ol nanǵa aylansın, – dedi.

4Iysa oǵan juwap berip:

– «Adam tek ǵana nan menen jasamaydı»[*] [*], – dep Muxaddes Jazıwda aytılǵan, – dedi+.

5Sonda shaytan Iysanı bir biyik jerge shıǵardı da, Oǵan bir demde dúnyanıń barlıq patshalıqların kórsetip, 6Oǵan:

– Men usı mámleketlerdiń pútkil biyligin hám olardıń sán-saltanatların Saǵan beremen. Óytkeni olar maǵan berilgen, olardı qálegen adamıma beremen+. 7Eger maǵan tabınsań, hámmesi Seniki boladı, – dedi.

8Iysa oǵan juwap berip:

– Muxaddes Jazıwda: «Qudayıń Jaratqan Iyege sıyınıp, tek Oǵan xızmet et»[*] [*], – dep aytılǵan, – dedi+.

9Sońınan shaytan Iysanı Erusalimge aparıp, Ibadatxananıń tóbesine turǵızıp qoydı da, Oǵan:

– Eger Sen Qudaydıń Ulı bolsań, Ózińdi bul jerden tómenge tasla, 10sebebi bılay dep jazılǵan: «Ol perishtelerine Seni saqlap qalıwǵa buyrıq beredi+. 11Ayaǵıńdı tasqa urıp almawıń ushın, olar Seni qollarında alıp júredi»[*], – dedi.

12Iysa shaytanǵa:

– «Qudayıń Jaratqan Iyeni sınama!»[*], – dep aytılǵan, – dedi+.

13Shaytan hámme sınawların tamamlaǵannan keyin, waqıtsha Iysanıń qasınan ketti.

Iysanıń Galiladaǵı wazı

(Mat 4:12-17; Mrk 1:14-15)

14•Muxaddes Ruwxtıń kúshine tolǵan Iysa Galilaǵa qaytıp keldi hám Ol tuwralı xabar pútkil dógerekke tarqadı. 15Iysa olardıń májilisxanalarında tálim berdi hám Ol hámme adamlar tárepinen alǵıslandı+.

Nasıralılardıń Iysanı qabıl almawı

(Mat 13:53-58; Mrk 6:1-6)

16Iysa Ózi ósken Nasıra qalasına kelip, Óz ádeti boyınsha Shabbat kúni májilisxanaǵa kirdi. Iysa oqıw ushın ornınan turǵanda,+
17Oǵan Iyshaya payǵambardıń kitabı berildi. Ol kitaptı ashıp, mına sózler jazılǵan jerdi taptı:

18-19«Jaratqan Iyeniń Ruwxı Meniń ústimde.

Ol Meni jarlılarǵa Xosh Xabar járiyalaw ushın mayladı[*].[*]

Ol Meni tutqınlardıń azat bolatuǵının,

Soqırlardıń kóretuǵının xabarlawǵa,

Azap shekkenlerdiń erkinlikke shıǵıwı ushın hám

Jaratqan Iyeniń miyrimlilik jılın járiyalaw ushın jiberdi»[*]+.

20Sońınan Iysa kitaptı jawdı da, onı xızmetkerge berip, ornına otırdı. Májilisxanadaǵı hámme adamlar Oǵan tigilip qaldı. 21Iysa olarǵa sóyley baslap:

– Usı Muxaddes Jazıwlar búgin, sizler esitken waqıtta orınlandı, – dedi.

22Hámme Iysanı maqtadı hám Onıń awzınan shıqqan jaǵımlı sózlerge hayran qalısıp:

– Bul – Yusuptiń balası emes pe? – desti.

23Iysa olarǵa bılay dedi:

– Sizler, álbette, Maǵan: «Shıpaker, ózińdi óziń emle», – degen naqıldı aytıp, «Bizler Kaparnahumda islegen isleriń haqqında esittik. Bul jerde, Óz ana jurtıńda da solardı isle!» – demekshisizler+. 24Iysa dawam etip: – Sizlerge shının aytaman: hesh bir payǵambar óz watanında qabıl alınbaydı+. 25Sizlerge haqıyqatın aytaman: Iliyas payǵambardıń zamanında úsh jıl, altı ay aspan jawılıp, jawın bolmay, elde awır asharshılıq bolǵanda, Izrail elinde kóp jesir hayallar bar edi+. 26Biraq Iliyas olardıń hesh birewine jiberilmey, tek Sidon eliniń Sarafat qalasındaǵı bir jesir hayalǵa jiberilgen edi[*]+. 27Sol sıyaqlı, Elisha payǵambardıń zamanında da Izrailda teri keselligine shalınǵanlar kóp edi. Biraq, tek siriyalı Naamannan basqa hesh kim awırıwınan jazılǵan joq[*], – dedi+.

28Bunı esitken májilisxanadaǵılardıń barlıǵı qattı ashıwǵa mindi. 29Orınlarınan turıp, Iysanı qaladan quwıp shıǵardı da, Onı tik jardan taslap jiberiw ushın, sol qala qurılǵan tawdıń basına alıp bardı. 30Biraq Iysa olardıń arasınan ótip, Óz jolına tústi+.

Iysanıń jindi quwıp shıǵarıwı

(Mrk 1:21-28)

31•Iysa Galiladaǵı Kaparnahum qalasına keldi hám Shabbat kúni xalıqqa tálim berdi+. 32Xalıq Iysanıń tálimine tań qaldı, sebebi Onıń sózinde biylik bar edi+.

33Májilisxanada jinge shalınǵan, jawız ruwxlı bir adam bar edi. Ol bálent dawıs penen baqırıp:

34– O, nasıralı Iysa! Bizler menen ne jumısıń bar? Sen bizlerdi joq etiwge keldiń be? Seniń kim ekenińdi bilemen, Sen – Qudaydıń Muxaddesiseń! – dedi+.

35Iysa oǵan keyip:

– Únińdi óshir de, onnan shıǵıp ket! – dedi.

Sonda jin hámmeniń kóz aldında adamdı jerge qulattı da, hesh zıyan tiygizbey, onnan shıǵıp ketti+.

36Hámme tań qalısıp, bir-birine:

– Bul ne gáp? Ol jawız ruwxlarǵa biylik hám qúdiret penen buyrıq bergende, olar shıǵıp ketedi, – desti.

37Solay etip, Iysa tuwralı xabar sol úlkedegi barlıq jerlerge jayıldı.

Iysanıń kóp adamlarǵa shıpa beriwi

(Mat 8:14-17; Mrk 1:29-34)

38•Iysa májilisxanadan shıǵıp, Shimonnıń úyine bardı. Shimonnıń qáyin enesiniń qattı ıssılıǵı kóterilip, awırıp jatırǵan edi. Olar Iysadan onı kóriwdi ótinish etti+. 39Iysa hayaldıń bas ushında turıp ıssılıqqa tıyım salǵanda, hayaldıń ıssılıǵı tústi. Hayal dárriw ornınan turıp, olarǵa xızmet etti.

40Quyash batarda hámme hár túrli keselliklerge shalınǵan adamların Iysaǵa alıp keldi. Iysa olardıń hár biriniń ústine qolın qoyıp, shıpa berdi. 41Kóp adamlardan jinler shıǵıp baratırıp: «Sen – Qudaydıń Ulısań!» – dep baqıratuǵın edi. Biraq Iysa olarǵa keyip, sóylewge tıyım saldı. Óytkeni olar Onıń Masiyx ekenin biletuǵın edi+.

Iysanıń májilisxanalarda waz aytıwı

42•Tań atqanda Iysa úyden shıǵıp, awlaq jerge ketti. Xalıq Onı izlep qasına keldi hám ózlerin taslap ketpewi ushın, Onı alıp qalmaqshı boldı+. 43Biraq Iysa olarǵa:

– Qudaydıń Patshalıǵı tuwralı Xosh Xabardı basqa qalalarda da járiyalawım kerek, sebebi Men sol ushın jiberilgenmen, – dedi+.

44Solay etip, Iysa Yahudiyadaǵı májilisxanalarda waz aytıp júrdi.

5

Iysanıń dáslepki shákirtleri

(Mat 4:18-22; Mrk 1:16-20)

5^1•Bir kúni Iysa Gennesaret kóliniń jaǵasında turǵanda, xalıq Qudaydıń sózin esitiw ushın Onıń janında tıǵılısıp turdı+. 2Sonda Iysa kóldiń jaǵasında turǵan eki qayıqtı kórdi. Al balıqshılar qayıqtan túsip, awların juwıp atırǵan edi. 3Qayıqlardıń biri Shimonǵa tiyisli edi. Iysa oǵan minip, Shimonnan jaǵadan biraz armanıraq júzip barıwın ótindi de, qayıqta otırıp, xalıqqa tálim bere basladı.

4Sózin tamamlaǵannan soń, Shimonǵa:

– Tereńirek jerge júzip barıp, balıqqa aw sal, – dedi+.

5Shimon Oǵan juwap berip:

– Ustaz! Bizler túni menen miynet etip, hesh nárse tuta almadıq. Biraq, Seniń sóziń boyınsha aw salaman, – dedi.

6Olar usılay islegende, kóp balıq tutqanlıǵı sonshelli, hátte, awları da jırtıla basladı. 7Sonda olar basqa qayıqtaǵı sheriklerine belgi berip, járdemlesiwge shaqırdı. Joldasları kelip, eki qayıqtı da suwǵa batar dárejede balıqqa toltırdı.

8Bunı kórgen Shimon Petr Iysanıń ayaǵına jıǵılıp:

– Iyem! Meniń qasımnan ket, óytkeni men gúnakar adamman, – dedi+.

9Sebebi ózleriniń bunshama kóp balıq awlaǵanına ózi de, qasındaǵılar da hayran qalǵan edi. 10Shimonnıń sherikleri bolǵan Zebedeydiń ulları Yaqıp penen Yuxan da usınday awhalda edi. Iysa Shimonǵa:

– Qorqpa, bunnan bılay adamlardı awlaytuǵın awshı[*] bolasań, – dedi+.

11Sonda olar qayıqların jaǵaǵa shıǵardı da, hámmesin qaldırıp, Iysanıń izine erdi.

Iysanıń teri keselligine shalınǵan adamǵa shıpa beriwi

(Mat 8:1-4; Mrk 1:40-45)

12•Iysa bir qalada bolǵanda, teri keselligi pútkil denesin qaplaǵan bir adam keldi. Ol Iysanı kórip, ayaǵına jıǵıldı da:

– Iyem! Eger Sen qáleseń, meni kesellikten tazalay alasań, – dep jalındı+.

13Iysa qolın sozıp, oǵan tiygizdi de:

– Qáleymen, tazalan! – dedi.

Ol sol waqıtta-aq teri keselliginen tazalandı.

14Iysa oǵan:

– Bunı hesh kimge aytpa! Tek ruwxaniyge barıp, ózińdi kórset te, teri keselliginen tazalanǵanıńdı adamlarǵa dálillew ushın, Muwsa buyırǵan qurbanlıqtı ber[*], – dep buyırdı+.

15Biraq Iysa haqqında xabar burınǵıdan da kóbirek jayıldı. Kóp xalıq Onı tıńlap, awırıwlarına shıpa alıw ushın, Onıń aldına aǵıp kele berdi. 16Al Iysa awlaq jerge barıp, duwa etetuǵın edi+.

Iysanıń láń adamǵa shıpa beriwi

(Mat 9:1-8; Mrk 2:1-12)

17•Bir kúni Iysa tálim berip otırǵanda, Galila menen Yahudiyanıń barlıq awıllarınan hám Erusalimnen kelgen pariseyler[*] menen diniy muǵallimler Onıń qasında edi. Al Iysada awırıwlarǵa shıpa beriwshi Jaratqan Iyeniń qúdireti bar edi+. 18Sonda birewler láń bolǵan adamdı tósegi menen kóterip alıp keldi. Olar Iysanıń aldına onı qoyıw ushın, úyge kirgiziwge tırıstı. 19Adamlardıń kópliginen alıp kire almaǵan olar tamnıń basına shıqtı. Tamnıń basın ashtı da, láń adamdı tósegi menen ortaǵa, Iysanıń aldına túsirdi. 20Iysa olardıń isenimin kórip:

– Dostım, seniń gúnalarıń keshirildi, – dedi+.

21Diniy muǵallimler menen pariseyler: «Qudayǵa til tiygizip turǵan Bul kim? Gúnalardı jalǵız Qudaydan basqa kim keshire aladı?» – dep ishlerinen oylay basladı+.

22Iysa olardıń ne oylaǵanın bilip, olarǵa:

– Ishlerińizden nege bunday nárselerdi oylap tursızlar? 23Qaysısın aytıw ańsatıraq: «Gúnalarıń keshirildi», – dew me yamasa: «Ornıńnan turıp, júre ber», – dew me? 24Biraq, Adam Ulınıń[*] jer betinde gúnalardı keshiriwge biyligi bar ekenin bilip qoyıńlar, – dep juwap berdi de, láń adamǵa: – Saǵan aytaman: ornıńnan turıp, tósegińdi al da, úyińe bar! – dedi.

25Sonda láń adam hámmeniń kóz aldında dárhal ornınan turıp, ózi jatqan tósegin aldı da, Qudaydı alǵıslap úyine qayttı. 26Hámme qattı tań qalısıp, Qudayǵa maqtawlar ayttı. Olar qorqınıshqa tolıp:

– Bizler búgin tań qalarlıq isler kórdik, – desti.

Iysanıń Lebiydi shaqırıwı

(Mat 9:9-13; Mrk 2:13-17)

27•Sonnan keyin, Iysa sol jerden shıǵıp, salıq keńsesinde otırǵan Lebiy[*] atlı salıqshını kórdi de, oǵan:

– Izime er! – dedi.

28Ol ornınan turdı da, hámme nársesin qaldırıp, Iysanıń izine erdi.

29Lebiy óz úyinde Iysa ushın úlken zıyapat berdi. Olar menen birge kóplegen salıqshılar hám basqa da adamlar dasturxanlas boldı+. 30Pariseyler menen diniy muǵallimler Iysanıń shákirtlerine narazılıq bildirip:

– Sizler nege salıqshılar hám gúnakarlar menen birge iship-jep otırsızlar? – dedi+.

31Iysa olarǵa juwap berip:

– Shıpakerge deni sawlar emes, al awırıwlar mútáj. 32Men haq adamlardı emes, al gúnakarlardı táwbege shaqırıwǵa keldim, – dedi+.

Oraza haqqında soraw

(Mat 9:14-17; Mrk 2:18-22)

33•Olar Iysaǵa:

– Yaqıyanıń shákirtleri jiyi-jiyi oraza tutıp, duwa etedi. Pariseylerdiń shákirtleri de solay isleydi. Al Seniń shákirtleriń iship-jep júripti, – dedi+.

34Iysa olarǵa:

– Kúyew ózleri menen birge bolǵanda, toyǵa kelgenlerdi oraza tutıwǵa májbúr ete alasızlar ma+? 35Biraq, olardan kúyew tartıp alıp ketiletuǵın kúnler keledi, olar sonda, sol kúnleri oraza tutadı, – dedi+.

36Iysa olarǵa jáne bir tımsal aytıp, bılay dedi:

– Hesh kim jańa kiyimnen jırtıp alıp, eski kiyimge jamaw salmaydı. Olay etse, jańa kiyim de jırtılıp qaladı, jańa jamaw da eski kiyimge úylespeydi. 37Hesh kim jańa sharaptı da eski meske quymaydı. Olay etse, jańa sharap mesti jarıp aǵıp ketedi, mes te búlinedi. 38Jańa sharaptı jańa meske quyıw kerek[*]. 39Hesh kim eski sharaptı iship kórip, jańasın qálemeydi: óytkeni «eskisi jaqsıraq», – deydi.

6

Shabbat kúni haqqında tartıs

(Mat 12:1-8; Mrk 2:23-28; 3:1-6)

6^1•Bir Shabbat kúni Iysa biyday atızınıń arası menen ótip baratırǵanda, Onıń shákirtleri biyday masaqların úzip alıp, alaqanları menen uwqalap jey basladı+. 2Geypara pariseyler olarǵa:

– Sizler nege Shabbat kúninde islewge bolmaytuǵın isti[*] islep atırsızlar? – dedi+.

3Iysa olarǵa juwap berip:

– Ózi de, qasındaǵılar da ash bolǵanda Dawıttıń ne islegenin sizler oqımaǵansızlar ma+? 4Ol Qudaydıń Úyine kirip, tek ruwxaniylerge ǵana jewge bolatuǵın, usınılǵan nanlardı ózi de jegen, qasındaǵılarǵa da bergen emes pe? – dedi+.

5Jáne olarǵa:

– Adam Ulı Shabbat kúniniń de iyesi, – dedi.

6Iysa basqa bir Shabbat kúni májilisxanaǵa kirip, tálim bere basladı. Sol jerde oń qolı láń bir adam bar edi+. 7Diniy muǵallimler menen pariseyler Iysadan ayıp tabıw ushın, Shabbat kúni awırıwlarǵa shıpa bermes pe eken dep, Onı ańlıdı+. 8Biraq Iysa olardıń usı oyın bilip, qolı láń adamǵa:

– Ornıńnan turıp, ortaǵa shıq, – dedi.

Ol ornınan turıp, ortaǵa shıqtı.

9Sonda Iysa olarǵa:

– Sizlerge bir soraw bereyin: nızam boyınsha Shabbat kúni ne islegen durıs: jaqsılıq pa yamasa jamanlıq pa? Adamnıń janın qutqarıw ma yamasa nabıt qılıw ma? – dedi[*]+.

10Iysa átirapındaǵılardıń hámmesine qarap shıqtı da, qolı láń adamǵa:

– Qolıńdı soz, – dedi.

Ol solay islegende, qolı burınǵıday sap-saw bolıp qaldı+.

11Sonda olar qattı ashıwǵa minip, Iysaǵa ne islew kerek ekenin óz ara keńese basladı.

Iysanıń on eki elshisin tańlawı

(Mat 10:1-4; Mrk 3:13-19)

12•Sol kúnleri Iysa duwa etiw ushın tawǵa shıqtı hám túndi Qudayǵa duwa etiw menen ótkizdi. 13Tań atqanda, Óz shákirtlerin janına shaqırıp alıp, arasınan on ekisin tańlap aldı da, olardı «elshiler» dep atadı. 14Olar: Iysa Petr dep ataǵan Shimon hám onıń inisi Andrey, Yaqıp penen Yuxan, Filip penen Bartolomey,+
15Matta[*] menen Tomas, Alpeydiń ulı Yaqıp penen watansúyer dep atalǵan Shimon,+
16Yaqıptıń ulı Yahuda hám keyin Iysaǵa satqınlıq islegen Yahuda Isqariot+.

Iysanıń tálimatı hám shıpa beriwi

(Mat 4:23-25)

17•Iysa olar menen birge tawdan tómen túsip, bir tegislik jerge kelip turdı. Sol jerde Onıń kóplegen shákirtleri, pútkil Yahudiya hám Erusalimnen, Tir hám Sidondaǵı úlken teńiz jaǵasınan kelgen kóp xalıq bar edi. 18Olar Iysanı tıńlawǵa hám óz keselliklerine shıpa tabıwǵa kelgen edi. Jawız ruwxlardan azap shekken adamlar da kelip, shıpa taptı. 19Pútkil xalıq Iysaǵa qol tiygiziwge tırısatuǵın edi. Sebebi Onnan kúsh shıǵıp, hámmege shıpa beretuǵın edi+.

Baxıtlılar hám baxıtsızlar

(Mat 5:1-12)

20Iysa shákirtlerine qarap bılay dedi:

– Jarlılar, sizler baxıtlısızlar!

Sebebi Qudaydıń Patshalıǵı sizlerdiki+.

21Házir ash bolıp júrgenler, sizler baxıtlısızlar!

Sebebi toq bolasızlar.

Házir jılap júrgenler, sizler baxıtlısızlar!

Sebebi quwanıp kúlesizler+.

22Adamlar sizlerdi Adam Ulı ushın jek kórse, aralarınan shetletse, xorlap, atlarıńızǵa daq túsirse, sizler baxıtlısızlar!+
23Sol kúni quwanıp, shadlıqqa bólenińler! Óytkeni sizlerdiń aspandaǵı sıyıńız úlken. Olardıń ata-babaları da payǵambarlarǵa usılay islegen+.

24Biraq, háy baylar, sizler hásiret shegesizler!

Sebebi sizler óz házligińizdi álle qashan alıp boldıńlar+.

25Házir toq bolǵanlar, sizler hásiret shegesizler!

Sebebi sizler ash qalasızlar.

Házir quwanıp kúlip atırǵanlar, sizler hásiret shegesizler!

Sebebi sizler ókirip jılaysızlar+.

26Hámme sizlerdi maqtasa, sizler hásiret shegesizler!

Sebebi olardıń ata-babaları jalǵan payǵambarlarǵa usılay islegen+.

Dushpanlarıńızdı súyińler!

(Mat 5:38-48; 7:12)

27•– Biraq, Meni tıńlap otırǵan sizlerge aytatuǵınım:

Dushpanlarıńızdı súyińler,

Ózlerińizdi jek kóretuǵınlarǵa jaqsılıq isleńler.

28Sizlerdi ǵarǵaytuǵınlarǵa jaqsı tilek tileńler,

Qapa qılatuǵınlar ushın duwa etińler+.

29Betińniń bir jaǵına urǵanǵa ekinshi betińdi de tut.

Shapanıńdı tartıp alǵanǵa kóylegińdi de alıwǵa ruxsat et!+

30Sennen soraǵan hár bir adamǵa ber,

Senikin alǵannan qaytarıp beriwdi talap qılma!+

31Adamlardıń ózlerińizge ne islewin qáleseńler,

Sizler de olarǵa sonı isleńler!+

32Eger sizler ózlerińizdi súygenlerdi ǵana súyseńler, bul ushın qanday alǵıs alasızlar? Gúnakarlar da ózlerin súygenlerdi súyedi. 33Eger ózlerińizge jaqsılıq islegenlerge ǵana jaqsılıq isleseńler, bul ushın qanday alǵıs alasızlar? Gúnakarlar da usılay isleydi. 34Eger sizler qaytarıp alıwdan úmit etip, qarız berseńler, bul ushın qanday alǵıs alasızlar? Gúnakarlar da qansha qarız berse, sonsha qaytarıp alıw ushın, gúnakarlarǵa qarız beredi. 35Biraq sizler dushpanlarıńızdı súyińler. Jaqsılıq qılıp, hesh nárse dámetpey, qarız berińler. Sonda sizler úlken sıylıq alıp, Quday Taalanıń balaları bolasızlar. Óytkeni Ol jaqsılıqtı bilmeytuǵınlarǵa da, jaman adamlarǵa da miyrimli+. 36Solay etip, Ákeńiz miyrim-shápáátli bolǵanı sıyaqlı, sizler de miyrim-shápáátli bolıńlar+.

Basqalardı húkim etpeńler!

(Mat 7:16-20; 12:33-35)

37•– Basqalardı húkim etpeńler, sonda sizler de húkim etilmeysiz. Ayıplamańlar, sonda sizler de ayıplanbaysız. Keshirińler, sonda sizler de keshirilesiz+. 38Berińler, sonda sizlerge de beriledi. Basıp, silkitip toltırılǵan, tasıp tógilgen mólsher menen eteklerińizge salıp beriledi. Sizler qanday ólshem menen ólshep berseńler, ózlerińizge de sonday ólshem menen ólshep beriledi+.

39Iysa olarǵa jáne bir tımsal ayttı:

– Soqırdı soqır jetelep júre ala ma? Ekewi de bir shuqırǵa qulap túspey me+? 40Shákirt ustazınan ullı emes. Biraq hár bir adam bilimin jetilistirgennen keyin, óz ustazınday boladı+. 41Sen nege tuwısqanıńnıń kózindegi shópti kórip turıp, óz kózińdegi qadanı sezbeyseń? 42Óz kózińdegi qadanı kórmey turıp, qalay: «Tuwısqanım, qáne, kózińdegi shópti alıp taslayın», – dep tuwısqanıńa ayta alasań? Háy, eki júzli! Dáslep óz kózińdegi qadanı alıp tasla, sonda anıq kórip, tuwısqanıńnıń kózindegi shópti alıp taslay alasań.

Terek miywesinen biliner

(Mat 7:17-20; 12:33-35)

43•– Jaman miywe beretuǵın jaqsı terek hám jaqsı miywe beretuǵın jaman terek joq. 44Hár bir terek miywesinen bilinedi: hesh kim sheńgelden ánjir jıynamaydı, tikenlikten júzim termeydi. 45Jaqsı adam kewlindegi jaqsı ǵáziynesinen jaqsılıq shıǵaradı, al jaman adam kewlindegi jaman ǵáziynesinen jamanlıq shıǵaradı. Adamnıń kewli nege tolıp tassa, awzınan sol shıǵadı+.

46•Nege sizler Meni: «Iyem, Iyem» dep shaqırıp, aytqanlarımdı qılmaysızlar+? 47Maǵan kelip, sózlerimdi tıńlap, olardı orınlaytuǵın adamnıń kimge uqsaytuǵının sizlerge aytayın: 48ol – jerdi tereń etip qazıp, tiykarın jartas ústine qalap, úy salǵan adamǵa uqsaydı. Sel tasıp, sol úydi soqqılaǵanda, úy bekkem salınǵanlıǵı sebepli, onı qozǵalta almaydı+. 49Biraq sózlerimdi esitse de, onı orınlamaytuǵın adam úyin jer ústine tiykarsız salǵan adamǵa uqsaydı. Suwlar tasıp, bul úydi soqqılaǵanda, ol sol waqıtta-aq qulap, qattı qıyralıp qaladı.

7

Rimli júzbasınıń isenimi

(Mat 8:5-13; Yuxn 4:43-54)

7^1•Iysa Ózin tıńlap turǵan xalıqqa hámme sózin aytıp bolǵannan soń, Kaparnahumǵa ketti. 2Sol jerde bir rimli júzbasınıń qádirleytuǵın xızmetshisi awırıp, ólim tóseginde jatırǵan edi. 3Júzbası Iysa tuwralı esitip, Onıń kelip, xızmetshisine shıpa beriwin ótinish etiw ushın, Oǵan yahudiylerdiń aqsaqalların jiberdi. 4Olar Iysanıń qasına keldi de, qattı ótinish etip:

– Ol Seniń járdem beriwińe minásip+. 5Sebebi ol xalqımızdı jaqsı kóredi, bizlerge májilisxana da salıp berdi, – dedi.

6Iysa olar menen birge ketti. Ol úyge jaqınlap qalǵanda, júzbası Oǵan dosların jiberip, bılay dep aytqızdı:

– Áwere bolmay-aq qoy, Iyem! Seniń shańaraǵıma keliwińe men ılayıqlı emespen. 7Sonlıqtan ózimniń Saǵan barıwımdı da minásip kórmedim. Tek bir sóz aytsań boldı, xızmetshim jazılıp ketedi+. 8Óytkeni men de birewdiń qol astındaǵı adamman, ózime baǵınıshlı áskerlerim de bar. Olardıń birewine «bar» desem, baradı, ekinshisine «kel» desem, keledi. Qulıma «mınanı isle» desem, isleydi.

9Bul sózlerdi esitken Iysa tań qaldı hám izine erip kiyatırǵan xalıqqa burılıp:

– Sizlerge aytatuǵınım: Men bunday isenimdi Izrailda da ushıratpaǵan edim, – dedi.

10Jiberilgenler úyge qaytıp kelgende, awırıw xızmetshiniń jazılıp ketkenin kórdi.

Jesir hayaldıń balası

11Aradan kóp ótpey, Iysa Nain degen qalaǵa keldi. Onıń menen shákirtleri hám kóp xalıq birge júrdi. 12Iysa qala dárwazasına jaqınlaǵanda, bir jesir hayaldıń jalǵız balasınıń óligin kóterip shıǵarıp atır edi. Qalanıń kóp adamları hayal menen birge júrip kiyatır edi. 13Iyemiz hayaldı kórgende janı ashıp:

– Jılama! – dedi+.

14Iysa jaqınlap kelip, tabıtqa qolın tiygizgende, tabıt kóterip kiyatırǵanlar toqtap qaldı. Ol:

– Háy jas jigit, saǵan aytaman: ornıńnan tur! – dedi+.

15Óli tikeyip otırdı da, sóyley basladı. Iysa onı anasına tapsırdı+.

16Hámmeni qorqınısh biylep:

– Aramızda ullı payǵambar payda boldı. Quday Óz xalqına járdemge keldi, – dep Qudayǵa alǵıs ayttı+.

17Iysa tuwralı bul xabar pútkil Yahudiya úlkesine hám dógerektegi jerlerge jayıldı.

Iysa hám shomıldırıwshı Yaqıya

(Mat 11:2-19)

18•Shákirtleri Yaqıyaǵa bolıp ótken waqıyalar haqqında xabarladı. 19Yaqıya shákirtleriniń ekewin shaqırıp alıp: «Keletuǵın Sol senbiseń yamasa basqa birewdi kútiwimiz kerek pe?» – dep soraw ushın, olardı Iyemizge jiberdi+.

20Olar Iysaǵa kelip:

– Shomıldırıwshı Yaqıya bizlerdi: «Keletuǵın Sol sen be yamasa basqasın kúteyik pe?» – dep soraw ushın, saǵan jiberdi, – dedi.

21Sol waqıtta Iysa awırıw menen kesellerge hám jawız ruwxlarǵa shalınǵan kóplegen adamlarǵa shıpa berip, kóp soqırlardıń kózin ashqan edi. 22Iysa olarǵa juwap berip:

– Barıńlar, esitip-kórgenlerińizdi Yaqıyaǵa bildirińler. Soqırlardıń kórip, aqsaq bolǵanlardıń júrip, teri keselligine shalınǵanlardıń tazalanıp, gereńlerdiń esitip, ólgenlerdiń tirilip, Xosh Xabardıń jarlılarǵa járiyalanıp atırǵanın aytıp berińler+. 23Maǵan gúmansız isengenler baxıtlı! – dedi+.

24Yaqıyanıń jibergen adamları qaytıp ketkennen soń, Iysa xalıqqa Yaqıya tuwralı bılay dep ayta basladı:

– Sizler shól dalaǵa neni kóriwge bardıńlar? Samal terbetken qamıstı ma+? 25Neni kóriwge bardıńlar? Jipek kiyim kiygen bir adamdı ma? Biraq hasıl kiyim kiyip, baylıqta jasaytuǵınlar patsha saraylarında boladı. 26Solay etip, neni kóriwge bardıńlar? Payǵambardı ma? Awa, Meniń sizlerge aytatuǵınım: ol – payǵambardan da ullı+. 27Bul adam haqqında Muxaddes Jazıwda bılay dep aytılǵan: «Mine, Men aldıńnan Óz xabarshımdı jiberemen, ol Seniń aldıńda baratuǵın jolıńdı tayarlap qoyadı»[*]+. 28Sizlerge aytatuǵınım: hayaldan tuwılǵanlardıń arasında shomıldırıwshı Yaqıyadan ullı adam joq. Biraq Qudaydıń Patshalıǵındaǵı eń kishkene adam da onnan ullı+.

29Bunı esitken pútkil xalıq, hátte, salıqshılar da Qudaydıń haqlıǵın moyınladı. Sebebi olar Yaqıyanıń qolınan shomıldırılǵan edi+. 30Biraq pariseyler menen nızam muǵallimleri Qudaydıń olarǵa arnaǵan erkin qabıl almadı. Óytkeni olar Yaqıyanıń qolınan shomıldırılıwdan bas tartqan edi.

31Iysa jáne:

– Házirgi áwladtıń adamların kimge uqsatayın, olar kimlerge megzeydi? 32Olar bazarda bir-birine qıshqırısıp:

«Sizlerge sıbızǵı sherttik, biraq oynamadıńlar!

Sizlerge joqlaw ayttıq, biraq jılamadıńlar!» –

dep otırǵan balalarǵa uqsaydı. 33Sebebi shomıldırıwshı Yaqıya kelip, nan da jemedi, sharap ta ishpedi. Al sizler onı: «Jin urǵan», – deysizler+. 34Adam Ulı kelip, jep te, iship te júr, sizler Onı: «Mine, tamaqsaw hám máskúnem adam, Ol salıqshılar menen gúnakarlardıń dostı», – deysizler+. 35Al Qudaydıń danalıǵı onı qabıl etetuǵınlardıń hámmesi arqalı aqlanadı, – dedi.

Iysa hám gúnakar hayal

36•Pariseylerdiń biri Iysanı awqatqa mirát etti. Iysa pariseydiń úyine kirip, dasturxan átirapına otırdı. 37Sol qalada jasawshı bir gúnakar hayal Iysanıń pariseydiń úyinde, dasturxan basında otırǵanın bilip, mármer ıdısta átir may alıp keldi. 38Ol artta, Iysanıń ayaq betinde turıp jılap, kóz jasların Iysanıń ayaqlarına tóge basladı hám olardı shashları menen súrtti. Onıń ayaqların súyip, iyis may menen mayladı. 39Iysanı mirát etken parisey bunı kórip, ishinen:

– Eger Ol payǵambar bolsa, Oǵan qolın tiygizip turǵan hayaldıń kimligin hám onıń qanday hayal ekenin biler edi. Ol – gúnakar hayal-ǵo, – dedi+.

40Iysa oǵan:

– Shimon, saǵan aytatuǵın bir awız sózim bar, – dedi.

– Ayta ber, Ustaz! – dedi Shimon.

41Iysa oǵan:

– Bir qarız beriwshiniń eki qarızdarı bar eken: birewiniń bes júz, ekinshisiniń eliw dinar[*] qarızı bolıptı+. 42Biraq olardıń tóleytuǵın hesh nársesi bolmaǵanlıqtan, ol ekewiniń de qarızınan keshipti. Qáne, aytshı, olardıń qaysısı onı kóbirek súyedi? – dedi+.

43Shimon:

– Meniń oyımsha: qarızı kóbirek keshirilgeni, – dep juwap berdi.

– Durıs aytasań, – dedi Iysa oǵan.

44Sońınan hayalǵa burılıp, Shimonǵa:

– Bul hayaldı kórip tursań ba? Úyińe kelgenimde, sen Maǵan ayaqlarımdı juwatuǵın suw da bermediń. Al ol kóz jasları menen ayaqlarımdı juwıp, shashları menen súrtti. 45Sen Meni súymediń, al ol Men kelgennen beri ayaqlarımdı toqtamastan súyip atır. 46Sen basıma may da jaqpadıń, al ol ayaqlarıma iyis may jaqtı+. 47Sonlıqtan saǵan aytatuǵınım: onıń kóp gúnaları keshirildi. Súyispenshiliginiń kúshli bolıwınıń sebebi – sol. Kim az keshirilse, sol az súyedi, – dedi.

48Sońınan hayalǵa:

– Gúnalarıń keshirildi, – dedi+.

49Sonda Iysa menen birge dasturxan basında otırǵanlar óz ara:

– Gúnalardı da keshiretuǵın bul kim ózi? – desti.

50Al Iysa hayalǵa:

– Isenimiń seni qutqardı, tınıshlıq penen bara ber, – dedi+.

8

Iysanıń izine ergen hayallar

8^1Sońınan Iysa qala hám awıllardı aralap, Qudaydıń Patshalıǵınıń Xosh Xabarın járiyalap júrdi. Iysa menen birge on eki shákirti,+
2jáne de, jawız ruwxlardan hám awırıwlardan azat bolǵan bir neshe hayallar da boldı. Olar: ishinen jeti jin shıqqan magdalalı dep atalǵan Máriyam,+
3Hirodtıń saray basqarıwshısı Xuzanıń hayalı Yuxanna, Suzanna hám basqa da kóplegen hayallar Iysaǵa hám Onıń shákirtlerine[*] óz mal-múlki menen xızmet etetuǵın edi+.

Tuqım sebiwshi tuwralı tımsal

(Mat 13:1-9; Mrk 4:1-9)

4•Hár túrli qalalardan adamlar kelip, kóp xalıq jıynalǵanda, Iysa tımsal menen sóz basladı:

5– Bir tuqım sebiwshi óz tuqımın sebiwge shıǵıptı. Ol sepkende, tuqımlardıń geybirewleri jol shetine túsip, ayaq astında basılıp qalıptı. Aspandaǵı quslar olardı shoqıp, jep qoyıptı. 6Geybirewleri taslaq jerge túsip, kógerip shıǵıptı. Biraq ıǵallıq az bolǵanlıqtan, quwrap qalıptı. 7Geybirewleri tikenler arasına túsip, tikenler olar menen birge ósip, tunshıqtırıp taslaptı+. 8Al basqaları ónimli jerge túsip, ósip shıǵıptı hám júz ese zúráát beripti. Iysa usılardı aytıp bolǵannan soń dawıslap:

– Qulaǵı bar adam jaqsılap esitip alsın! – dedi+.

Tımsallardıń maqseti

(Mat 13:10-17; Mrk 4:10-12)

9•Shákirtleri Iysadan:

– Bul tımsal neni ańlatadı? – dep soradı.

10Iysa olarǵa bılay dedi:

– Qudaydıń Patshalıǵınıń sırların biliw sizlerge berilgen, al basqalarǵa tımsal menen aytıladı. Sonlıqtan da:

«Olar qarasa da, kórmeydi,

Tıńlasa da, túsinbeydi»[*]+.

Tuqım sebiwshi tuwralı tımsaldıń túsindiriliwi

(Mat 13:18-23; Mrk 4:13-20)

11– Al bul tımsaldıń mánisi mınaday: tuqım – bul Qudaydıń sózi+. 12Jol shetine túskenleri mınaday adamlardı bildiredi: olar sózdi esitedi, biraq soń shaytan kelip, olardıń júreklerindegi sózdi alıp ketedi. Sonlıqtan olar isene almaydı hám qutqarılmaydı. 13Taslaq jerge túskenleri mınaday adamlardı bildiredi: olar sózdi esitip, quwanısh penen qabıl etedi, biraq tamırsız bolǵanlıqtan waqıtsha ǵana isenip, sınaw waqtı kelgende isenimnen qaytadı+. 14Al tikenler arasına túskenleri mınaday adamlardı bildiredi: olar sózdi esitedi, biraq ómirdiń táshiwishleri, baylıq hám házlikler astında tunshıǵıp, olardıń zúrááti pispey qaladı+. 15Al ónimli topıraqqa túskenleri mınaday adamlardı bildiredi: olar sózdi esitip, jaqsı hám pák kewillerinde saqlap, shıdamlılıq penen zúráát beredi[*]+.

16Hesh kim shıranı jaǵıp, onı ıdıs penen jawıp yamasa káttiń astına qoymaydı. Kerisinshe, kirgenler jaqtılıq kórsin dep, onı shıra qoyǵıshqa qoyadı+.

17Óytkeni ashılmaytuǵın hesh qanday sır, málim hám áshkara bolmaytuǵın hesh qanday jasırın nárse joq+.

18Sonlıqtan qalay tıńlap atırǵanıńızǵa dıqqat awdarıńlar! Sebebi kimde bar bolsa, oǵan qosımsha beriledi, al kimde joq bolsa, onıń ózimde bar dep oylap júrgen nársesi de tartıp alınadı+.

Iysanıń anası hám tuwısqanları

(Mat 12:46-50; Mrk 3:31-35)

19•Iysaǵa anası hám tuwısqanları keldi. Biraq xalıq kóp bolǵanlıqtan, Oǵan jaqınlay almadı+. 20Adamlar Iysaǵa:

– Anań menen tuwısqanlarıń Seni kórmekshi bolıp, sırtta tur, – dep xabarladı.

21Iysa olarǵa juwap berip:

– Kimler Qudaydıń sózin tıńlap, onı orınlasa, Meniń anam da, tuwısqanlarım da solar, – dedi+.

Iysanıń dawıldı toqtatıwı

(Mat 8:23-27; Mrk 4:35-41)

22•Kúnlerdiń birinde Iysa shákirtleri menen qayıqqa minip, olarǵa:

– Kóldiń arǵı jaǵasına óteyik, – dedi.

Solay etip, olar jónep ketti+. 23Olar qayıqta júzip baratırǵanda, Iysa uyıqlap qaldı. Kólde kúshli dawıl turıp, qayıq suwǵa tola basladı hám olar qáwip astında qaldı. 24Shákirtleri Iysanıń qasına barıp:

– Ustaz! Ustaz! Nabıt bolajaqpız! – dep, Onı oyattı.

Iysa ornınan turdı da, samalǵa hám tolqınlasıp turǵan suwǵa tıyım saldı. Sonda olar tınıp, átirap tım-tırıs boldı+. 25Iysa shákirtlerine:

– Isenimińiz qáne? – dedi.

Olar qorqısıp, ań-tań bolısıp, bir-birine:

– Bul kim Ózi? Ol samal menen suwǵa buyrıq bergende, olar Oǵan boysınadı-ǵo! – desti.

Jinge shalınǵan adam

(Mat 8:28-34; Mrk 5:1-20)

26•Olar Galilanıń qarsısında jaylasqan gerasalılardıń úlkesine qayıq penen júzip bardı. 27Iysa jaǵaǵa shıǵıwı menen, Oǵan qaladan kelgen, jinge shalınǵan bir adam gezlesti. Bul adam kóp waqıtlardan beri kiyim kiymey hám úyde jasamay, qábirstanda jasaytuǵın edi. 28Ol Iysanı kórgende qıshqırıp jiberdi hám Iysanıń aldına jıǵılıp, qattı dawıs penen:

– Quday Taalanıń Ulı – Iysa! Meniń menen ne jumısıń bar. Ótinemen, meni qıynama! – dedi+.

29Óytkeni Iysa jawız ruwxqa bul adamnan shıǵıp ketiwdi buyırǵan edi. Jawız ruwx onı tez-tez tutıp turǵanlıqtan, adamlar onı shınjır menen baylap, kisen salıp qarawıllaytuǵın edi. Biraq ol hámmesin úzip, jin tárepinen shólistanǵa aydap alıp ketiletuǵın edi.

30Iysa onnan:

– Atıń kim? – dep soradı.

– Úlken topar, – dep juwap berdi ol.

Sebebi onıń ishine kóp jin kirgen edi. 31Jinler Iysadan ózlerin tuńǵıyıqqa jibermewin ótindi.

32Sol jerdegi tawdıń eteginde úlken shoshqa padası jayılıp júrgen edi. Jinler Iysadan shoshqalarǵa kiriwge ruxsat beriwin ótindi. Iysa olarǵa ruxsat etti. 33Sonda jinler adamnan shıǵıp, shoshqalarǵa kirdi. Shoshqa padası juwırısıp, tik jardan kólge tústi de, batıp ketti.

34Bolǵan waqıyanı kórgen shoshqa baǵıwshılar qashıp ketip, qala hám awıllarǵa barıp xabarladı. 35Adamlar bolǵan waqıyanı kóriw ushın Iysanıń janına keldi. Olar ishinen jinler shıqqan adamnıń aqıl-esi kirip, kiyinip, Iysanıń ayaq betinde otırǵanın kórgende qorqıp qalıstı+. 36Waqıyanı óz kózleri menen kórgenler jin urǵan adamnıń qalay shıpa tapqanın olarǵa aytıp berdi. 37Sonda gerasalılardıń úlkesiniń átirapınan kelgen pútkil xalıqtıń zárreleri ushıp, Iysadan ózleriniń úlkesinen ketiwin ótindi. Iysa qayıqqa minip, qaytıp ketti+. 38Al jinlerden azat bolǵan adam Iysaǵa:

– Seniń menen birge keteyin, – dep jalındı.

Biraq Iysa oǵan:

39– Úyińe qaytıp, Qudaydıń saǵan ne islegenin aytıp ber, – dep onı jiberdi.

Ol barıp, Iysanıń oǵan ne islegenin pútkil qalaǵa járiyaladı+.

Tirilgen qız hám shıpa tapqan hayal

(Mat 9:18-26; Mrk 5:21-43)

40•Iysa qaytıp kelgende, xalıq Onı quwanısh penen qabıl aldı. Óytkeni hámme Onı kútip turǵan edi. 41Sonda májilisxananıń baslıǵı bolǵan Yair atlı bir adam kelip, Iysanıń ayaǵına jıǵıldı da, úyine kiriwin ótindi+. 42Sebebi onıń on eki jaslar shamasındaǵı jalǵız qızı ólim tóseginde jatır edi.

Iysa júrip kiyatırǵanda, xalıq Onı ján-jaǵınan qısıp baratır edi. 43Sol jerde on eki jıldan beri qan ketip awırıp júrgen, shıpakerlerge barı-joǵın sarp etse de, hesh kimnen shıpa taba almaǵan bir hayal bar edi+. 44Hayal Iysanıń artına jaqınlap kelip, Onıń kiyiminiń shetine qolın tiygizdi. Sol waqıtta-aq hayaldıń qan ketiwi toqtadı+.

45Sonda Iysa:

– Maǵan kim qolın tiygizdi? – dep soradı.

Hesh kim moynına almaǵannan soń, Petr[*]:

– Ustaz! Xalıq Seni qorshap, ján-jaǵıńnan qısıp tur-ǵo[*], – dedi.

46Biraq Iysa oǵan:

– Maǵan birew qolın tiygizdi, óytkeni Men Ózimnen bir kúsh shıqqanın sezdim, – dedi+.

47Hayal jasırına almaytuǵının bilip, qaltırap Iysanıń aldına keldi de, Onıń ayaǵına jıǵıldı. Óziniń qanday sebep penen Oǵan qolın tiygizgenin hám sol waqıtta-aq qalay shıpa tapqanın pútkil xalıq aldında aytıp berdi.

48Iysa oǵan:

– Qızım! Isenimiń seni qutqardı, tınıshlıq penen bara ber, – dedi+.

49Iysa usı sózlerdi aytıp turǵanda májilisxana basshısınıń úyinen birew kelip, Yairge:

– Qızıńız óldi, endi Ustazdıń tınıshın almań, – dedi.

50Biraq Iysa bunı esitip, oǵan:

– Qorqpa, tek isen, qızıń shıpa tabadı, – dedi.

51Iysa úyge kelgende, Petr, Yuxan, Yaqıp hám qızdıń ata-anasınan basqa hesh kimniń Ózi menen birge ishke kiriwine ruxsat bermedi+. 52Hámme qızdı azalap, jılap turǵan edi. Biraq Iysa:

– Jılamańlar, ol ólgen joq, tek uyıqlap atır, – dedi+.

53Olar qızdıń ólgenin bilip, Iysanıń ústinen kúldi. 54Iysa[*] qızdıń qolınan usladı da, dawıslap:

– Qızalaq, ornıńnan tur! – dedi+.

55Qızdıń janı qaytıp kirip, ol dárriw ornınan turdı. Iysa oǵan jew ushın bir nárse beriwdi tapsırdı. 56Qızdıń ata-anası ań-tań boldı, biraq Iysa olarǵa bolǵan waqıya haqqında hesh kimge aytpawdı buyırdı+.

9

On eki elshiniń tapsırma alıwı

(Mat 10:5-15; Mrk 6:7-13)

9^1•Iysa qasına on eki shákirtin shaqırıp alıp, olarǵa barlıq jinlerdi quwıp shıǵarıwǵa hám awırıwlarǵa shıpa beriwge kúsh hám biylik berdi+. 2Qudaydıń Patshalıǵın járiyalap, awırıw adamlarǵa shıpa beriw ushın olardı jiberip, 3Iysa bılay dedi:

– Jolǵa hesh nárse: tayaq ta, qalta da, nan da, aqsha da, artıq kiyim de almańlar. 4Qaysı úyge kirseńler de, ol jerden ketkenińizshe, sol úyde bolıńlar. 5Eger bir qalada sizlerdi qabıl almasa, sol qaladan shıǵıp baratırıp, olarǵa eskertiw retinde ayaqlarıńızdaǵı shańdı qaǵıp ketińler+.

6Shákirtler jolǵa shıqtı. Olar hámme jerde Xosh Xabardı járiyaladı hám awırıwlarǵa shıpa berip, awıllardı aralap júrdi+.

Iysa hám Hirod

(Mat 14:1-12; Mrk 6:14-29)

7•Úlke húkimdarı Hirod bolıp atırǵan barlıq waqıyalar haqqında esitip, tınıshsızlanıp qaldı. Sebebi geybirewler: «Yaqıya ólimnen qayta tirilipti» dese,+
8basqalar: «Iliyas payda bolıptı» dep, jáne birewler: «Burınǵı payǵambarlardıń biri tirilipti», – deytuǵın edi+. 9Al Hirod: «Yaqıyanıń basın kestirgen edim-ǵo. Endi mınaday islerdi islep atır dep, men esitken Adam kim boldı eken?» – dep Iysanı kóriwdiń jolın izlestirdi+.

Iysanıń bes mıńnan aslam adamdı toyǵızıwı

(Mat 14:13-21; Mrk 6:30-44; Yuxn 6:1-14)

10•Elshiler qaytıp kelip, islegen hámme isleri haqqında Iysaǵa aytıp berdi. Iysa Ózi menen birge tek olardı ǵana alıp, Betsayda dep atalǵan qalaǵa[*] ketti+. 11Biraq xalıq bunı bilip, Iysanıń izinen keldi. Iysa olardı jaqsı qabıl alıp, olarǵa Qudaydıń Patshalıǵı haqqında ayttı hám shıpaǵa mútáj adamlarǵa shıpa berdi.

12Kún kesh bola baslaǵanda, on eki elshisi Iysanıń aldına kelip:

– Xalıqtı jiber. Átiraptaǵı awıl-elatlarǵa barıp, túneytuǵın jer menen azıq-awqat tapsın. Óytkeni bizler bir elsiz jerdemiz-ǵo, – dedi.

13Biraq Iysa olarǵa:

– Olarǵa sizler awqat berińler, – dedi.

– Bizler barıp, sonsha adamǵa azıq satıp almasaq, bes nan menen eki balıqtan basqa hesh nársemiz joq, – dedi shákirtleri+.

14Sebebi ol jerde bes mıńǵa shamalas er adam bar edi.

Iysa shákirtlerine:

– Olardı eliw-eliwden topqa bólip otırǵızıńlar, – dedi.

15Shákirtleri solay islep, hámmesin jerge otırǵızdı. 16Iysa bes nan menen eki balıqtı alıp, aspanǵa qarap olar ushın Qudayǵa shúkirlik etti. Olardı sındırıp, xalıqqa tarqatıw ushın, shákirtlerine berdi. 17Hámme jep toydı. Awısqan bóleklerin jıynap, úlken on eki sebet toltırdı.

Petrdiń Iysanıń Masiyx ekenligin moyınlawı

(Mat 16:13-19; Mrk 8:27-29)

18•Kúnlerdiń birinde Iysa awlaq jerde duwa etip turǵanda, shákirtleri de Onıń menen birge edi. Iysa olardan:

– Xalıq Meni kim dep sanaydı? – dep soradı.

19Shákirtleri juwap berip bılay dedi:

– Shomıldırıwshı Yaqıya dep sanaydı, al bazıları Iliyas, jáne basqaları: «Burınǵı payǵambarlardıń biri tirilip kelipti», – desedi+.

20Iysa olardan:

– Al sizler Meni kim dep sanaysızlar? – dep soradı.

Petr Oǵan:

– Sen – Qudaydıń jibergen Masiyxısań, – dep juwap berdi+.

Iysanıń Óz ólimi hám qayta tiriliwi haqqında bildiriwi

(Mat 16:20-28; Mrk 8:31-38)

21•Iysa bul tuwralı hesh kimge aytpawların olarǵa qatań eskertti de:

22– Adam Ulı kóp azap shegip, aqsaqallar, bas ruwxaniyler hám diniy muǵallimler tárepinen qabıl alınbay óltiriliwi hám úshinshi kúni qayta tiriliwi tiyis, – dedi+.

23Sonda Iysa hámmege bılay dedi:

– Kim de kim Maǵan ergisi kelse, ózinen keshsin hám hár kúni óz atanaq aǵashın arqalap, Meniń izime ersin+. 24Kim de kim óz janın saqlamaqshı bolsa, onı joǵaltadı, al kim de kim óz janın Men ushın joǵaltsa, ol onı saqlap qaladı. 25Eger adam pútkil dúnyanı iyelegeni menen, óz janın joytıp, ózine zıyan keltirse, bunnan oǵan ne payda+? 26Kim de kim Mennen hám Meniń sózlerimnen arlansa, Adam Ulı da Óziniń, Ákesiniń hám muxaddes perishtelerdiń saltanatında kelgende, onnan arlanadı+. 27Sizlerge shının aytaman: bul jerde turǵanlardıń geybirewleri Qudaydıń Patshalıǵın kórmegenshe, ólmeydi+.

Iysanıń túr-túsiniń ózgeriwi

(Mat 17:1-8; Mrk 9:2-8)

28•Bul sózlerdi aytqannan soń segiz kúndey ótkende, Iysa Petr, Yuxan hám Yaqıptı qasına alıp, duwa etiw ushın tawǵa shıqtı+. 29Iysa duwa etkende, Onıń túr-túsi ózgerdi, kiyimleri de appaq túske enip, jarqırap ketti+. 30Sonda eki er adam Onıń menen sóylesip turǵan edi. Bular Muwsa menen Iliyas edi+. 31Olar ullı saltanat penen kórinip, Iysanıń jaqında Erusalim qalasında dúnyadan ótip, Qudaydıń erkin orınlawı tiyis ekeni haqqında sóylesti. 32Al Petr menen onıń qasındaǵılardı kúshli uyqı basqan edi. Olar oyanıp ketip, Iysanıń ullılıǵın hám Onıń menen turǵan eki er adamdı kórdi. 33Olar Iysanıń janınan kete baslaǵanda, Petr Iysaǵa:

– Ustaz, bul jerde bolǵanımız qanday jaqsı! Bizler úsh qos qurayıq: birewin Saǵan, birewin Muwsaǵa, birewin Iliyasqa, – dedi.

Ol ne aytqanın ózi bilmedi.

34Petr usılardı aytıp turǵanda bir bult payda bolıp, olardı qapladı. Shákirtler bult ishine kirgende qorqısıp qaldı. 35Sonda bulttan:

– Bul – Meniń tańlap alǵan Ulım, Onıń aytqanın tıńlańlar! – degen saza esitildi+.

36Dawıs tınıp qalǵannan soń, Iysanıń jalǵız Ózi qaldı. Shákirtleri tis jarıp, kórgenleri haqqında sol kúnleri hesh kimge aytpadı.

Iysanıń jin urǵan balanı azat qılıwı

(Mat 17:14-21; Mrk 9:14-29)

37•Kelesi kúni olar tawdan túskende, Iysanı kóp xalıq kútip aldı. 38Kútilmegende xalıq arasınan birew baqırıp:

– Ustaz, Sennen ótinip sorayman, meniń balama bir názer sala gór! Ol meniń jalǵız balam! 39Balamdı jawız ruwx tutqanda, ol birden qıshqırıp jiberedi. Jawız ruwx onı qaltıratıp, awzınan kóbik aǵızadı da, azaplap bolǵannan soń, zorǵa degende onnan ketedi. 40Men Seniń shákirtlerińnen jawız ruwxtı quwıp shıǵarıwdı ótingen edim, biraq olardıń qolınan kelmedi, – dedi.

41Iysa juwap berip:

– Háy, isenbeytuǵın, adasqan áwlad! Men qashanǵa deyin sizler menen birge bolıp, sizlerge shıdayman? Balańdı bul jerge alıp kel, – dedi.

42Bala kiyatırǵanda jin onı jerge jıǵıp, qaltırata basladı. Biraq Iysa jawız ruwxqa tıyım salıp, balaǵa shıpa berdi hám onı ákesine tapsırdı+. 43•Hámme Qudaydıń ullılıǵına tań qalıstı.

Xalıq Iysanıń barlıq islerine hayran qalıp turǵanda, Iysa Óz shákirtlerine:

44– Mına sózlerimdi qulaqlarıńızǵa quyıp alıńlar: Adam Ulı adamlardıń qolına uslap beriledi, – dedi+.

45Biraq olar bul sózdiń mánisin túsinbedi. Onıń mánisi olarǵa jasırın bolǵanlıqtan, olar onı uǵa almadı. Al bul sóz tuwralı Iysadan sorawǵa qorqtı+.

Aspan Patshalıǵında eń ullı kim?

(Mat 18:1-5; Mrk 9:33-37)

46•Shákirtler óz ara:

– Qaysı birimiz ullımız? – dep tartısa basladı.

47Iysa olardıń kewillerindegi oydı bilip, bir kishkene balanı aldı da, onı janına qoyıp, 48olarǵa bılay dedi:

– Kim de kim bul balanı Meniń atım ushın qabıl etse, onıń Meni qabıl etkeni boladı. Al kim de kim Meni qabıl etse, onıń Meni Jibergendi qabıl etkeni boladı. Óytkeni arańızda kim eń kishkene bolsa, sol eń ullı boladı+.

49Sonda Yuxan:

– Ustaz! Seniń atıń menen jinlerdi quwıp shıǵarıp júrgen bir adamdı kórdik. Biraq ol bizler menen birge Saǵan ermegenlikten, oǵan tıyım saldıq, – dedi+.

50Iysa Yuxanǵa:

– Oǵan tıyım salmańlar. Sebebi kim de kim sizlerge qarsı bolmasa, ol sizlerdiń tárepdarıńız, – dedi+.

Samariyalılardıń Iysanı tán almawı

51Iysanıń bul dúnyadan aspanǵa alınatuǵın kúnleri jaqınlaǵanda, Ol Erusalimge barıwǵa qarar etti+. 52Ol aldınan xabarshıların jiberdi. Olar barıp, Iysanıń keliwine tayarlıq kóriw ushın, Samariyanıń bir awılına kirdi+. 53Biraq Iysa Erusalimge qaray baratırǵanlıqtan, ol jerde Onı qabıl etpedi. 54Shákirtleri Yaqıp penen Yuxan bunı kórip:

– Iyem! Bulardı joq qılıp jiberiw ushın[*], aspannan ot túsiwin buyırıwımızdı qáleyseń be? – dedi+.

55Biraq Iysa burılıp, olarǵa keyidi[*]. 56Sońınan olar basqa awılǵa ketti[*].

Iysaǵa shákirt bolıwdıń shártleri

(Mat 8:19-22)

57•Olar jolda kiyatırǵanda, birew Iysaǵa:

– Sen qayaqqa barsań da, men Saǵan eremen, – dedi.

58Iysa oǵan:

– Túlkilerdiń inleri, aspandaǵı quslardıń uyaları bar. Biraq Adam Ulınıń bas qoyıp tınıǵatuǵın ornı da joq, – dedi.

59Al basqa birewine:

– Meniń izime er, – dedi.

Biraq ol:

– Iyem, dáslep barıp, ákemdi jerlewime ruxsat et, – dedi.

60Iysa oǵan:

– Ólilerdi jerlewdi ólilerdiń ózlerine qaldır. Al sen barıp, Qudaydıń Patshalıǵı tuwralı járiyala, – dedi.

61Jáne birew Iysaǵa:

– Iyem, men Seniń izińe eremen, biraq dáslep úy-ishim menen xoshlasıp keliwime ruxsat et, – dedi+.

62Biraq Iysa oǵan:

– Atızdı súriwdi baslap, artına qaray beretuǵın adam Qudaydıń Patshalıǵına ılayıqlı emes, – dedi.

10

Iysanıń jetpis eki shákirtin jiberiwi

10^1•Bunnan keyin, Iyemiz basqa jetpis eki[*] shákirtin tańlap alıp, Ózi barǵısı kelip júrgen hár bir qala hám orınlarǵa olardı ekew-ekewden Ózinen burın jiberip atırıp 2bılay dedi:

– Orılatuǵın egin kóp, biraq jumısshılar az. Sonlıqtan zúrááttiń iyesi bolǵan Iyemizden Óziniń atızına egindi oratuǵın jumısshılar jiberiwin duwa etip sorańlar+. 3Barıńlar! Mine, Men sizlerdi qozılardı qasqırlardıń arasına jibergendey, jiberip atırman+. 4Shıjlan da, dorba da, ayaq kiyim de almańlar, jolda hesh kimge sálem de bermeńler+. 5Qaysı úyge kirseńler de, dáslep: «Bul úyde amanlıq bolsın!» – dep sálem berińler. 6Eger sol úyde amanlıqtı súyiwshi adam bolsa, sizler tilegen amanlıq sol adamda qaladı, al eger bolmasa, ózlerińizge qaytadı. 7Sol úyde qalıp, bergenin iship-jeńler. Óytkeni miynet etken adam óz miynet haqısına ılayıqlı. Úyden-úyge kóship júrmeńler+. 8Eger qanday da bir qalaǵa kelgenińizde sizlerdi qabıl etse, bergenin jeńler+. 9Sol jerdegi awırıw adamlarǵa shıpa berip, olarǵa: «Sizlerge Qudaydıń Patshalıǵı jaqınladı», – deńler+. 10Biraq qanday da bir qalaǵa kelgenińizde sizlerdi qabıl etpese, kóshege shıǵıp: 11«Qalańızdan ayaqlarımızǵa juqqan shańdı da sizlerge eskertiw retinde qaǵıp taslaymız. Biraq bilip qoyıńlar, Qudaydıń Patshalıǵı jaqınladı», – dep aytıńlar+. 12Sizlerge aytatuǵınım: húkim shıǵarılatuǵın qıyamet-qayım kúni Sodom qalasınıń[*] awhalı sol qalanıń awhalınan jeńilirek boladı+.

Táwbe etpegen qalalar

(Mat 11:20-24)

13•– Hásiret shegeseń, Xorazin! Hásiret shegeseń, Betsayda! Eger sizlerde islengen káramatlar Tir hám Sidon qalalarında islengeninde, olar álle qashan aza kiyimin kiyip, basına kúl shashıp, táwbe eter edi+. 14Biraq húkim shıǵarılatuǵın qıyamet-qayım kúninde Tir menen Sidonnıń awhalı sizlerdiń awhalıńızdan jeńilirek boladı+. 15Háy sen, Kaparnahum, aspanǵa kóterileseń be? Yaq, dozaqqa qulatılasań+.

16Iysa shákirtlerine jáne bılay dedi:

– Kim de kim sizlerdi tıńlasa, Meni tıńlaǵanı boladı. Kim de kim sizlerdi qabıl almasa, Meni qabıl almaǵanı boladı. Al kim de kim Meni qabıl alsa, Meni Jibergendi qabıl alǵanı boladı+.

Jetpis eki shákirttiń qaytıp keliwi

17Iysanıń jetpis eki shákirti quwanısh penen qaytıp kelip:

– Iyem! Seniń atıńdı tilge alsaq, jinler de bizlerge boysınadı, – dedi+.

18Iysa olarǵa:

– Shaytannıń jıldırım sıyaqlı aspannan túskenin kórdim+. 19Minekey, Men sizlerge jılanlar menen shayanlardı ayaq astı qılıp, dushpannıń pútkil kúsh-qúdiretin jeńiwge biylik berdim. Sizlerge hesh nárse zıyanın tiygize almaydı+. 20Biraq jawız ruwxlardıń sizlerge boysınǵanına emes, al atlarıńızdıń aspanda jazılǵanına quwanıńlar, – dedi+.

21•Sonda Iysa Muxaddes Ruwxtan shadlanıp bılay dedi:

– O, Áke, aspan menen jerdiń Iyesi! Bulardı danalardan hám aqıllılardan jasırıp, nárestedey adamlarǵa ashıp bildirgeniń ushın, Seni maqtayman! Awa, Áke! Sebebi Seniń qálewiń usınday edi+.

22Maǵan hámmesi Ákemnen berilgen. Uldıń kim ekenin Ákeden basqa hesh kim bilmeydi. Ákeniń kim ekenin de tek ǵana Ulı hám Ulı tańlap ashıp bildirgisi kelgenler ǵana biledi+.

23Sońınan Iysa shákirtlerine burılıp olarǵa ayrıqsha bılay dedi:

– Sizlerdiń kórip atırǵanıńızdı kórip turǵan kózler baxıtlı!+
24Meniń sizlerge aytatuǵınım: qanshama payǵambarlar menen patshalar sizlerdiń kórgenlerińizdi kórgisi kelgen edi, biraq kórmedi. Esitkenlerińizdi esitkisi kelgen edi, biraq esitpedi+.

Miyrimli samariyalı

25Sonda bir nızam muǵallimi ornınan turıp, Iysanı sınap kóriw ushın, Onnan:

– Ustaz, máńgilik ómirdi alıwım ushın ne qılıwım kerek? – dep soradı+.

26Iysa oǵan:

– Muxaddes Nızamda ne dep jazılǵan? Sen onı qalay túsineseń? – dedi.

27Ol juwap berip:

– «Qudayıń Jaratqan Iyeni shın júregiń, jan-tániń, bar kúshiń hám pútkil aqıl-oyıń menen súy»[*]. Jáne de: «Ózińdi súygeniń sıyaqlı, janıńdaǵı adamdı da súy»[*], – delingen, – dedi+.

28Iysa oǵan:

– Durıs juwap berdiń, usılay isle, sonda jasaysań, – dedi+.

29Biraq ol ózin aqlaǵısı kelip, Iysadan:

– Meniń jaqınım kim? – dep soradı.

30Iysa oǵan bılay dep juwap qaytardı:

– Bir adam Erusalimnen Erixoǵa kiyatırıp, qaraqshılardıń qolına túsip qalıptı. Qaraqshılar onıń kiyimlerin sheship alıp, onı sabap, ólimshi etip taslap ketipti. 31Sonda bir ruwxaniy sol jol menen júrip, onı kórip, basqa jaqqa burılıp ketipti. 32Bir lebiyli[*] de sol jerge kelip, onı kórip, basqa jaqqa burılıp ketipti+. 33Biraq sol jerden ótip baratırǵan samariyalı bir adam ol jatırǵan jerge kelip, onı kórgende janı ashıptı+. 34Onıń janına barıp, jaraqatların sharap penen juwıptı hám may jaǵıp tańıptı. Onı eshegine mingizip, miymanxanaǵa alıp kelip, ǵamxorlıq kórsetipti+.

35Erteńine eki dinar shıǵarıp, miymanxana iyesine beripti de: «Oǵan jaqsılap qara. Eger bunnan artıq qárejet shıǵarsań, qaytıp kelgenimnen soń tóleymen», – depti. 36Endi usı úshewiniń qaysısı qaraqshılardıń qolına túsken adamnıń jaqını boladı, dep oylaysań?

37Nızam muǵallimi:

– Oǵan miyrimlilik kórsetkeni, – dedi.

Iysa oǵan:

– Bar, sen de usılay isle, – dedi.

Máriyam hám Marta

38Olar jol júrip kiyatırǵanda, Iysa bir awılǵa kirdi. Bul jerde Marta atlı bir hayal Onı úyine qabıl etti+. 39Martanıń Máriyam degen sińlisi bar edi. Ol Iysanıń ayaq betinde otırıp, Onıń sózlerin tıńladı+. 40Al Marta qonaq kútiw menen bánt boldı. Ol Iysaǵa kelip:

– Iyem, sińlimniń hámme isti meniń bir ózime qaldırǵanına qaramaysań ba? Oǵan ayt, maǵan járdemlessin, – dedi.

41Biraq Iysa oǵan juwap berip:

– Eh, Marta, Marta, sen kóp nárselerdi uwayımlap, táshiwishleneseń+. 42Tek bir nárse ǵana zárúr. Máriyam durıs joldı tańladı, bul onnan tartıp alınbaydı, – dedi+.

11

Duwa etiw haqqında

(Mat 6:9-13; 7:7-11)

11^1•Kúnlerdiń birinde Iysa bir jerde duwa etip atırǵan edi. Duwa etip bolǵannan soń, shákirtleriniń biri Oǵan:

– Iyem! Yaqıya óz shákirtlerine duwa etiwdi úyretkenindey, Sen de bizlerge duwa etiwdi úyret, – dedi+.

2Iysa olarǵa bılay dedi:

– Duwa etkenińizde bılay deńler:

Áke![*]

Seniń atıń muxaddes bola bersin.

Seniń Patshalıǵıń kelsin[*].

3Bizlerge hár kúni kúndelikli nanımızdı bere gór+.

4Gúnalarımızdı keshire gór.

Óytkeni bizler de ózlerimizge gúna qılǵan hár bir adamdı keshiremiz.

Bizlerdiń azǵırılıwımızǵa jol qoyma[*]+.

5Iysa olarǵa jáne bılay dedi:

– Aytayıq, arańızdaǵı birińizdiń dostısı bar. Ol yarım aqshamda dostısına barıp: «Dostım! Maǵan qarızǵa úsh nan berip tur. 6Saparda júrgen bir dostım kelip qalıp edi, onıń aldına qoyatuǵın hesh nársem joq», – depti. 7Sonda dostısı ishten: «Meniń tınıshımdı alma. Esigim beklewli. Balalarım da meniń menen birge tósekte jatır. Ornımnan turıp, saǵan hesh nárse bere almayman», – dep juwap beripti. 8Biraq sizlerge aytatuǵınım: ornınan turıp, dostı bolǵanı ushın soraǵanın bermese de, izinen qalmay soraǵanı sebepli ol ornınan turıp, qansha sorasa, sonsha beredi. 9Sonlıqtan sizlerge aytatuǵınım: sorańlar, sizlerge beriledi. Izleńler, tabasızlar. Esikti qaǵıńlar, ol sizlerge ashıladı. 10Óytkeni soraǵan hár bir adam aladı, izlegen tabadı, esik qaqqanǵa ashıladı+. 11Arańızda qaysı áke balası[*] balıq sorasa, oǵan balıq ornına jılan beredi? 12Máyek sorasa, oǵan shayan beredi? 13Solay etip, ózlerińiz jaman bola tura, balalarıńızǵa jaqsı sıylar beriwdi bilseńiz, onda aspandaǵı Áke de Ózinen soraǵanlarǵa Muxaddes Ruwxtı beriwi sózsiz+.

Iysa hám Belzebúl

(Mat 12:22-30; Mrk 3:20-27)

14•Bir kúni Iysa bir adamnan gúńelek jindi quwıp shıǵardı. Jin shıqqannan soń, gúńelek adam sóyley baslaǵanda, xalıq hayran qaldı. 15Biraq olardıń geybirewleri: «Ol jinlerdi jinlerdiń baslıǵı Belzebúl-shaytannıń kúshi menen quwıp shıǵarıp júr», – desti+.

16Al basqaları Iysanı sınap kórmekshi bolıp, aspannan káramatlı belgi kórsetiwdi talap etti+. 17Biraq Iysa olardıń oyların bilip, bılay dedi:

– Óz ara qarsı bolıp bólingen hár bir patshalıq joq boladı. Óz ara qarsı bolıp bólingen hár bir úy qulaydı. 18Eger shaytan óz ara qarsı bolıp bólinse, onıń patshalıǵı qalay saqlanadı? Sizler Meni: «Jinlerdi Belzebúl-shaytannıń kúshi menen quwıp shıǵarıp júr», – deysizler. 19Eger Men jinlerdi Belzebúl-shaytannıń kúshi menen quwıp shıǵarıp júrgen bolsam, onda sizlerdiń shákirtlerińiz olardı kimniń kúshi menen quwıp shıǵarıp júr? Solay etip, olar sizlerdiń nadurıs ekenińizdi áshkaralaydı+. 20Biraq, eger Men jinlerdi Qudaydıń kúshi menen quwıp shıǵarıp atırǵan bolsam, onda sizlerge Qudaydıń Patshalıǵınıń jetip kelgeni. 21Tis-tırnaǵına deyin qurallanǵan bir kúshli adam óz úyin qorǵasa, onıń mal-múlki aman boladı. 22Al onnan da kúshlirek birew oǵan hújim jasap, onı jeńse, onıń isengen barlıq quralların tartıp alıp, oljasın bólistiredi+.

23Kim de kim Meniń menen birge bolmasa, ol Maǵan qarsı. Kim de kim Meniń menen birge jıynamasa, ol shashadı+.

24Jawız ruwx adamnan shıqqannan keyin suwsız jerlerdi gezip, dem alıwǵa orın izleydi. Taba almaǵannan soń, ol: «Shıqqan úyime qaytayın», – deydi.

25Qaytıp kelgende, úydiń tazalanıp hám jıynalıp turǵanın kóredi. 26Sonda ol barıp, ózinen de jawız jeti ruwxtı ertip keledi de, kirip sol úyde turadı. Solay etip, sol adamnıń sońǵı awhalı burınǵıdan da jaman boladı+.

Haqıyqıy baxıt

27Iysa usılardı aytıp turǵanda xalıq ishinen bir hayal dawıslap, Oǵan:

– Seni kótergen qursaq hám Seni emizgen kókirekler qanday baxıtlı! – dedi+.

28Biraq Iysa oǵan:

– Qudaydıń sózin tıńlap, onı orınlawshılar onnan da baxıtlı! – dedi+.

Káramatlı belgi haqqında

(Mat 12:38-42; Mrk 8:12)

29•Xalıq jıynalıp, kóbeyip atırǵanda, Iysa olarǵa bılay dep ayta basladı:

– Bul áwlad – jaman áwlad! Ol káramatlı belgi talap etpekte. Biraq oǵan Yunustıń káramatlı belgisinen[*] basqası kórsetilmeydi. 30Yunus Nineviya turǵınları ushın qanday belgi bolsa, Adam Ulı da bul áwlad ushın sonday belgi boladı. 31Qubladaǵı hayal patsha húkim shıǵarılatuǵın qıyamet-qayım kúni usı áwlad penen birge ornınan turıp, bul áwladtıń adamların ayıplaydı. Sebebi ol Sulaymannıń danalıǵın esitiw ushın, jer betiniń arǵı shetinen kelgen edi[*]. Biraq bul jerde Sulaymannan da ullı Birew bar+. 32Nineviya turǵınları húkim shıǵarılatuǵın qıyamet-qayım kúni usı áwlad penen birge ornınan turıp, bul áwladtıń adamların ayıplaydı. Óytkeni Yunus járiyalaǵanda, olar táwbe etti[*]. Biraq bul jerde Yunustan da ullı Birew bar+.

Jaqtılıq hám kóz haqqında

(Mat 5:15; 6:22-23)

33•– Hesh kim shıranı jaǵıp, onı jasırın jerge yamasa ıdıstıń astına qoymaydı. Kerisinshe, kirgenler jaqtını kórsin dep, onı shıra qoyǵıshqa qoyadı+. 34Kóziń – deneńniń shıraǵı. Eger kóziń saw bolsa, pútkil deneń de jarıq boladı. Eger kóziń saw bolmasa, deneń de pútkilley qarańǵı boladı. 35Sonlıqtan da, abayla, ishińdegi jarıq qarańǵı bolmasın! 36Eger pútkil deneń jarıq bolıp, hesh bir qarańǵı jeri bolmasa, shıra seni óz nurı menen jaqtı qılǵanı sıyaqlı, deneń pútkilley jarıq boladı.

Iysanıń dindarlardı ayıplawı

(Mat 23:1-36; 12:38-40; Luk 20:45-47)

37•Iysa usı sózlerdi aytıp turǵanda, bir parisey Onı úyine awqatqa shaqırdı. Iysa onıń úyine kirip, dasturxanǵa otırdı. 38Iysanıń awqattan burın qol juwmaǵanın kórip, parisey tań qaldı+. 39Sonda Iyemiz oǵan:

– Háy pariseyler, sizler tabaq-keseniń sırtın tazalaysızlar, biraq óz ishińiz nápsiqawlıq hám jawızlıqqa tolı. 40Háy, aqılsızlar, sırtın jaratqan ishin de jaratqan emes pe? 41Jaqsısı, ıdıslarıńızdıń ishindegiden qayır-sadaqa berińler, sonda sizler ushın hámme nárse taza boladı.

42Hásiret shegesizler, pariseyler! Sizler jalbız, iyisli shóp hám hár túrli palız ónimleriniń onnan birin beresizler, biraq ádillikke hám Qudaydıń súyispenshiligine biypárwa qaraysızlar. Bunı da islep, onı da qaldırmawıńız kerek edi+. 43Hásiret shegesizler, pariseyler! Sizler májilisxanalarda sıylı orında otırǵandı, bazar maydanlarında ózlerińizge sıylap sálem bergendi jaqsı kóresizler+. 44Sizler hásiret shegesizler! Sebebi sizler adamlar bilmey ústilerinen basıp ótetuǵın belgisiz qábirlerge uqsaysızlar, – dedi+.

45Sonda nızam muǵallimleriniń biri Iysaǵa:

– Ustaz! Sen bul sózlerdi aytıp, bizlerdi de qapa qılıp atırsań, – dedi.

46Biraq Iysa:

– Sizler de hásiret shegesizler, nızam muǵallimleri! Óytkeni sizler kóterip júriwge qıyın júklerdi adamlarǵa kótertip, ózlerińiz olardı kóterisiwge barmaǵıńızdı da qozǵamaysızlar. 47Sizler hásiret shegesizler! Sebebi sizler ata-babalarıńız óltirgen payǵambarlarǵa mazarlar ornatasızlar. 48Solay etip, sizler ata-babalarıńızdıń islerin maqullap, olardı dálilleysizler. Olar payǵambarlardı óltirgen edi, al sizler olarǵa mazarlar ornatasızlar+. 49Sonlıqtan da, Qudaydıń danalıǵı bılay degen: «Men olarǵa payǵambarlar menen elshilerdi jiberemen. Olar geybirewlerin óltirip, geybirewlerin quwǵın qıladı»+. 50-51Sol sebepten Abıldıń qanınan[*] baslap, qurbanlıq orın menen Ibadatxana arasında óltirilgen Zexariyanıń qanına[*] deyin, dúnya jaratılǵannan beri tógilgen barlıq payǵambarlardıń qanı usı áwladtan talap etiledi. Awa, sizlerge aytatuǵınım: usı áwladtan talap etiledi!+
52Hásiret shegesizler, nızam muǵallimleri! Óytkeni sizler qutqarılıw haqqında bilim qapısınıń giltin tartıp aldıńlar: bul qapıdan ózlerińiz de kirmedińler, kirmekshi bolǵanlarǵa da tosqınlıq jasadıńlar, – dedi.

53Iysa sol jerden ketip baratırǵanda, ashıwlanǵan diniy muǵallimler menen pariseyler Onı qısqıǵa alıp, kóp sorawlarǵa juwap beriwge májbúrledi. 54Olar sózinen tutıp ayıplaw ushın, Iysanı ańlıdı+.

12

Kimnen qorqıw kerek?

(Mat 10:26-31)

12^1Sonıń arasında kóp mıńlaǵan adamlar jıynalıp, bir-birine tıǵılısıp turdı. Iysa aldı menen Óz shákirtlerine sóz baslap, bılay dedi:

– Pariseylerdiń ashıtqısınan, yaǵnıy eki júzlilikten saq bolıńlar!+
2Ashılmaytuǵın hesh qanday sır, bilinbeytuǵın hesh qanday jasırın nárse joq+. 3Sonlıqtan qarańǵıda aytqanıńız jaqtıda esitiledi, bekitiwli qapı artında qulaqqa sıbırlap aytqanıńız úylerdiń tóbesinen járiyalanadı.

4•Meniń sizlerge, doslarıma aytatuǵınım: deneni óltirse de, bunnan soń basqa hesh nárse isley almaytuǵınlardan qorqpańlar!+
5Biraq kimnen qorqıwıńız kerek ekenin aytayın: óltirgennen keyin, dozaqqa taslaytuǵın Qúdireti kúshli Qudaydan qorqıńlar. Awa, sizlerge aytatuǵınım: Onnan qorqıńlar+. 6Bes shımshıq eki tiyinǵa satılmay ma? Solay bolsa da, olardıń hesh birin de Quday umıtpaydı. 7Baslarıńızdaǵı shashlardıń bári de Qudayǵa sanawlı. Sonlıqtan qorqpańlar: kóp shımshıqlardan sizler qımbatlıraqsızlar+.

8Sizlerge aytatuǵınım: kim de kim Meni adamlar aldında tán alsa, Adam Ulı da onı Qudaydıń perishteleriniń aldında tán aladı+. 9Al kim de kim Meni adamlar aldında tán almasa, onıń ózi de Qudaydıń perishteleriniń aldında tán alınbaydı+.

10Adam Ulına qarsı bir sóz aytqan hár bir adam keshiriledi, biraq Muxaddes Ruwxqa til tiygizgen adam keshirilmeydi+.

11Sizlerdi májilisxanalarǵa, basshılarǵa hám hákimlerge aparǵanda, qalay juwap beriwdi yamasa ne aytıwdı qayǵırmańlar. 12Sebebi ne aytıw kerek ekenin sizlerge sol waqıtta Muxaddes Ruwx úyretedi+.

Aqılsız bay

13•Xalıq arasınan birew Iysaǵa:

– Ustaz, ájaǵama ayt, miyrastı meniń menen bólissin, – dedi.

14Iysa oǵan:

– Kim Meni sizlerge qazı yamasa miyraslardı bóliwshi etip qoydı? – dedi. 15Sońınan xalıqqa: – Abaylańlar, dúnyaxorlıqtan saq bolıńlar! Óytkeni adamnıń ómiri onıń mal-múlkiniń kópligine baylanıslı emes, – dep,+
16olarǵa mınaday tımsal keltirdi:

– Bir bay adamnıń egislik jeri mol zúráát beripti. 17Ol óz-ózine: «Ne islesem eken? Ónimlerimdi jıynap qoyatuǵın jerim joq», – dep pikir júrgizipti. 18Sońınan:

– Bılay isleymen: ǵállexanalarımdı buzıp, olardı úlkeytip salaman hám sol jerge barlıq ǵállem menen mal-múlkimdi jıynap qoyaman. 19Sońınan óz janıma bılay deymen: «Janım, kóp jılǵa jetetuǵın mol dúnyań bar. Endi dem al, iship-jep, kewlińdi xoshla», – depti+. 20Biraq Quday oǵan:

– Háy, aqmaq, búgin túnde seniń janıń alınadı. Sonda seniń jıynap-tergenleriń kimge qaladı? – depti+.

21Ózi ushın baylıq jıynap, Quday aldında sıqmar bolǵan adamnıń awhalı usınday boladı+.

Táshiwishlenbeńler!

(Mat 6:25-34)

22Iysa shákirtlerine bılay dedi:

– Sonlıqtan sizlerge aytatuǵınım: ne jeymiz dep, janıńız ushın, ne kiyemiz dep, deneńiz ushın táshiwishlenbeńler!+
23Jan awqattan, dene kiyimnen artıq. 24Ǵarǵalarǵa qarańlar: olar ekpeydi de, ormaydı da. Olardıń ya dán saqlaǵıshları, ya ǵállexanaları joq. Biraq, Quday olardı asıraydı. Al sizler quslardan qanshelli qımbatlısızlar!+
25Táshiwishleniw sebepli, kim sizlerdiń arańızda óz ómirin bir saatqa bolsa da uzayta aladı? 26Eger usınday kishkene nárse qolıńızdan kelmese, basqa nárseler haqqında táshiwishleniwdiń nege keregi bar? 27Lala gúlleriniń qalay ósip turǵanına qarańlar! Olar miynet te etpeydi, jip te iyirmeydi. Al sizlerge aytatuǵınım: Sulayman da óziniń sán-saltanatında usılardıń birewindey sánli kiyinbegen edi+. 28Eger búgin dalada ósip turǵanı menen, erteń oshaqqa taslanatuǵın shópti Quday usılay kiyindirse, sizlerdi olardan da artıq kiyindirmes pe edi, háy, isenimi azlar!+
29Sonlıqtan da, ne iship, ne jeytuǵınıńızdı izlep, táshiwishlenbeńler. 30Sebebi usılardıń bárin bul dúnyaǵa tiyisli adamlar izlep júredi. Sizlerdiń usılarǵa mútáj ekenińizdi Ákeńiz biledi. 31Onıń ornına, Qudaydıń Patshalıǵın izlep júrińler, sonda bular sizlerge qosımsha etip beriledi+.

32Háy, kishkene pada, qorqpa! Ákeńiz sizlerge Patshalıqtı beriwdi maqul taptı+. 33Mal-múlkińizdi satıp, qayır-sadaqa berińler. Ózlerińizge tozbaytuǵın qalta islep, aspanda tawısılmaytuǵın ǵáziyne jıynańlar. Ol jerge urı da jaqınlamaydı, kúye de túsip jemeydi+. 34Óytkeni baylıǵıńız qay jerde bolsa, júregińiz de sol jerde boladı.

Iysanıń qayta keliwine tayar bolıw

(Mat 24:45-51; Mrk 10:38; 13:34-36)

35•– Bellerińiz buwıwlı bolıp, shıralarıńız janıp tursın! 36Xojayını neke toydan qaytıp kelip, esikti qaqqanda, oǵan dárriw ashıw ushın kútip turǵan xızmetshilerdey bolıńlar+. 37Xojayını kelgende olardıń sergek bolıp turǵanın kórse, sol xızmetshiler baxıtlı! Sizlerge shının aytaman: ol belin buwıp, xızmetshilerin otırǵızıp, ózi olarǵa xızmet etedi. 38Eger xojayını tún ortasında yamasa tań atqanda kelip, xızmetshileriniń oyaw turǵanın kórse, onda sol xızmetshiler qanday baxıtlı! 39Mınanı bilip qoyıńlar: eger úy iyesi urınıń qashan keletuǵının bilse, ol úyine urınıń buzıp kiriwine jol qoymas edi+. 40Sizler de tayar bolıp turıwıńız shárt! Sebebi Adam Ulı sizler oylamaǵanda keledi.

41Sonda Petr:

– Iyem, Sen bul tımsaldı tek bizlerge aytıp atırsań ba yamasa hámmege me? – dedi.

42Iyemiz bılay dedi:

– Úy iyesi úy-ishimdegilerge tiyisli awqatın waqtında bersin dep, olardıń ústinen tayınlaǵan isenimli hám aqıllı úy basqarıwshı kim? 43Iyesi kelgende onıń solay islep atırǵanın kórse, sol xızmetshi qanday baxıtlı!+
44Sizlerge shının aytıp turman: iyesi onı óziniń pútkil mal-múlkin basqarıwshı etip tayınlaydı. 45Eger sol xızmetshi ishinen: «Iyem tez kele qoymas» dep, malaylar hám shorılardı sabap, iship-jep, más bola baslasa,+
46sonda sol xızmetshiniń iyesi kútpegen kúni hám oylamaǵan waqıtta kelip, onı ayawsız jazalap, isenbeytuǵınlardıń awhalına saladı.

47Iyesiniń erkin bilse de tayar turmaǵan, onıń erki boyınsha is tutpaǵan xızmetshi kóp tayaq jeydi. 48Al onıń erkin bilmegen hám jazaǵa turarlı is islegen xızmetshi az tayaq jeydi. Kimge kóp berilgen bolsa, onnan kóp talap etiledi. Kimge kóp isenip tapsırılsa, onnan kóbirek soraladı+.

Masiyx ushın bolatuǵın ayırılısıwlar

(Mat 10:34-36)

49•– Men dúnya júzine ot salıwǵa keldim. Onıń házir-aq jalınlap ketiwin qanshelli qáler edim! 50Men júdá awır azap-hásiretti basımnan keshiriwim tiyis. Bul orınlanǵansha, qanshelli qıynalaman!+
51Meni jer júzine tınıshlıq ákelgen, dep oylap atırsız ba? Yaq, deymen sizlerge: alawızlıq ákelgenmen+. 52Óytkeni bunnan bılay, bir úyde bes adam bolsa, olar óz ara bólinedi. Úshewi ekewine qarsı, ekewi úshewine qarsı boladı. 53Ákesi ulına, ulı ákesine qarsı, anası qızına, qızı anasına qarsı, qáyin enesi kelinine, kelini qáyin enesine qarsı bolıp bólinedi+.

54•Sońınan Iysa xalıqqa da bılay dedi:

– Sizler batıstan bir bulttıń kóterilgenin kórgenińizde, dárriw: «Jawın jawadı» deysizler hám sonday boladı da. 55Qubla samalı eskende: «Kún ıssı boladı» deysizler hám sonday boladı da. 56Háy, eki júzliler! Jer hám aspannıń túsin anıqlay aladı ekensiz, nege házirgi waqıttıń rayın anıqlay almaysızlar?

57Neniń durıs ekenin nege ózlerińiz sheshe almaysızlar? 58Birew saǵan qarsı daw kóterip, seni qazıǵa alıp baratırǵanda, jolda onıń menen jarasıwǵa tırıs. Olay etpeseń, ol seni qazınıń aldına aparadı, qazı seni xızmetkerge tapsıradı, al xızmetker seni qamap taslaydı+. 59Saǵan aytatuǵınım: sońǵı tiyinińdi tólep tawıspaǵanıńsha, ol jerden hasla shıǵa almaysań.

13

Táwbe etiw haqqında

13^1Sol waqıtta geybirewler Iysaǵa kelip, Pilattıń galilalılardı óltirtkeni hám olardıń qanın ózleri shalǵan qurbanlıqları menen aralastırıp taslaǵanı haqqında aytıp berdi+. 2Iysa olarǵa:

– Usınday apatqa ushıraǵanlıqtan, bul galilalılardı basqa barlıq galilalılardan gúnalıraq, dep oylaysızlar ma+? 3Yaq, deymen sizlerge. Eger táwbe etpeseńler, hámmeńiz de usılay nabıt bolasızlar. 4Ústilerine Siloam minarası qulap ólgen on segiz adam Erusalimde jasawshı adamlardıń hámmesinen ayıplıraq edi, dep oylaysızlar ma+? 5Yaq, deymen sizlerge. Eger táwbe etpeseńler, hámmeńiz de usılay nabıt bolasızlar, – dedi.

6Sońınan Iysa mınaday tımsal aytıp berdi:

– Bir adamnıń júzim baǵında egilgen ánjir aǵashı bolıptı. Adam onnan miywe alıw ushın kelipti, biraq taba almaptı+. 7Sonda ol baǵmanǵa: «Mine, men úsh jıldan beri bul ánjir aǵashınan miywe alıw ushın kelemen, biraq taba almayman. Onı shawıp tasla! Nege ol bosqa orın iyelep tur?» – depti+. 8Biraq baǵman oǵan juwap berip: «Xojayın, onı bıyıl da qaldırıń. Men onıń átirapın qazıp, qıy tógeyin. 9Múmkin, endigi jılı miywe berip qalar. Eger bermese, shawıp taslarsız», – depti.

Iysanıń búkir hayalǵa shıpa beriwi

10Bir Shabbat kúni Iysa májilisxanalardıń birinde tálim berip otırǵan edi+. 11Sol jerde on segiz jıldan beri awırıw ruwxınan qıynalǵan bir hayal bar edi. Ol eki búklenip qalǵan bolıp, boyın hesh tik uslay almas edi. 12Iysa onı kórip, janına shaqırıp aldı da, oǵan:

– Hayal, sen dártińnen azat bolasań, – dep, 13onıń ústine qolların qoyǵanda, hayal sol waqıtta-aq boyın tiklep, Qudayǵa alǵıslar ayta basladı+.

14Sonda májilisxana basshısı Iysanıń Shabbat kúni shıpa bergenine ashıwı kelip, xalıqqa:

– Jumıs islew ushın altı kún bar. Shıpa alıwǵa Shabbat kúni emes, al sol kúnleri kelińler, – dedi+.

15Iyemiz oǵan bılay dep juwap berdi:

– Háy, eki júzliler! Shabbat kúni hár birińiz ógizińizdi yamasa eshegińizdi qoradan sheship alıp, suwǵarıwǵa aparmaysız ba+? 16On segiz jıldan beri shaytan baylap qoyǵan Ibrayımnıń mına qızın Shabbat kúni bul baylawdan azat qılıw kerek emes pe edi?

17Iysa usı sózlerdi aytqanda, Oǵan qarsılıq kórsetkenlerdiń hámmesi uyalıp qaldı. Al pútkil xalıq Onıń barlıq ullı islerine quwandı+.

Qıshqıl tuqım hám ashıtqı

(Mat 13:31-33; Mrk 4:30-32)

18•Sońınan Iysa:

– Qudaydıń Patshalıǵı nege uqsaydı? Onı nege megzeteyin? 19Ol – bir adamnıń óz baǵına ekken qıshqıl tuqımına[*] uqsaydı. Ol ósip, terek boladı hám shaqalarına aspan qusları ushıp kelip, uya saladı, – dedi+.

20Iysa jáne bılay dedi:

– Qudaydıń Patshalıǵın nege uqsatayın? 21Ol bir hayaldıń úsh samar qamırǵa az ǵana ashıtqı salǵanda, barlıq qamırdı ashıtatuǵın ashıtqısına uqsaydı+.

Tar qapıdan kirińler!

(Mat 7:13-14, 21-23)

22•Erusalimge qaray jol alǵan Iysa qala hám awıllardı aralap, tálim berip júrdi. 23Bir adam Iysadan:

– Iyem, tek az ǵana adam qutqarıla ma? – dep soradı.

24Sonda Iysa xalıqqa bılay dedi:

– Tar qapıdan kiriwge bar kúshińizdi salıńlar! Sebebi sizlerge aytatuǵınım: kópler kiriwge tırısadı, biraq kire almaydı. 25Úydiń Iyesi turıp qapını jawıp taslaǵanda, sizler sırtta turıp, qapını qaǵa baslap: «Iyem! Bizlerge qapını ash!» – deysizler. Biraq Ol sizlerge: «Men sizlerdi tanımayman hám qayaqtan kelgenińizdi bilmeymen», – dep juwap beredi+. 26Sonda sizler: «Bizler Seniń kóz aldıńda iship-jedik. Sen bizlerdiń kóshelerimizde tálim beretuǵın ediń-ǵo», – dep aytasızlar. 27Biraq Ol: «Sizlerge aytatuǵınım: Men sizlerdi tanımayman hám qayaqtan kelgenińizdi bilmeymen. Háy, jamanlıq qılıwshılardıń hámmesi Mennen awlaq ketińler!» – deydi+.

28Sizler Ibrayımnıń, Ísaqtıń, Yaqıptıń hám barlıq payǵambarlardıń Qudaydıń Patshalıǵında júrgenin, al ózlerińizdiń sırtqa quwıp shıǵarılǵanıńızdı kórgenińizde jılap, pushayman jeysizler+. 29Shıǵıstan hám batıstan, arqadan hám qubladan adamlar kelip, Qudaydıń Patshalıǵında dasturxan átirapına otıradı+. 30Mine, sonda sońǵılardıń geybirewleri birinshiler, al birinshilerdiń geybirewleri sońǵılar boladı+.

Iysanıń Erusalim tuwralı qayǵırıwı

(Mat 23:37-39)

31•Sol waqıtta bir neshe pariseyler kelip, Iysaǵa:

– Bul jerden ket, Hirod Seni óltirmekshi, – dedi+.

32Iysa olarǵa bılay dedi:

– Barıp, sol túlkige aytıńlar: Men búgin hám erteń jinlerdi quwıp shıǵarıp, awırıwlarǵa shıpa beremen, al úshinshi kúni isimdi juwmaqlayman. 33Solay bolsa da, Men búgin, erteń hám arǵı kúni Óz jolım menen júriwim kerek. Óytkeni hesh bir payǵambarǵa Erusalimnen basqa jerde óliwge bolmaydı.

34Oh, Erusalim, Erusalim! Payǵambarlardı óltiriwshi, Qudaydıń saǵan jibergenlerin tas boran qılıwshı qala! Óz shójelerin qanatınıń astına alǵan mákiyen sıyaqlı, Men de seniń balalarıńdı neshe ret jıynamaqshı boldım, biraq sizler qálemedińler+. 35Mine, úyińizdi Quday taslap ketedi. Sizlerge aytatuǵınım: «Jaratqan Iyeniń atı menen keletuǵın jarılqansın!»[*] – dep aytqanlarıńızǵa deyin Meni kórmeysizler+.

14

Shabbat kúninde shıpa beriw

14^1Bir Shabbat kúni Iysa pariseylerdiń bir basshısınıń úyine awqatqa kelgende, hámme Onı baqlap otırdı+. 2Sonda sarsıq keselden azap shekken bir adam Iysanıń aldına keldi. 3Iysa diniy muǵallimler menen pariseylerden:

– Shabbat kúni awırıw adamǵa shıpa beriw nızamǵa tuwrı kele me yamasa tuwrı kelmey me? – dep soradı+.

4Olar úndemedi. Sonda Iysa sol adamǵa qolın tiygizip shıpa berdi de, qaytarıp jiberdi. 5Sońınan olarǵa bılay dedi:

– Arańızdaǵı birińizdiń balańız yamasa ógizińiz qudıqqa túsip ketse, Shabbat kúni bolıwına qaramastan, onı dárriw shıǵarıp almaysız ba+?

6Olar Iysanıń bul gápine juwap bere almadı.

Ózińdi joqarı tutpa!

7Qonaqlardıń ózlerine tórdegi orınlardı tańlap atırǵanın kórgen Iysa olarǵa mınaday bir tımsal ayttı:+

8– Seni birew neke toyına shaqırǵanda, tórdegi orınǵa otırma. Shaqırılǵanlar arasında sennen de sıylıraq birew bolıwı múmkin+. 9Olay etpeseń, ekewińizdi de shaqırǵan adam saǵan kelip: «Mına adamǵa ornıńdı ber» dese, sen uyalıp, esik bettegi orınǵa otırıwǵa májbúr bolasań. 10Sonlıqtan qonaqqa shaqırılǵanıńda, barıp esik bettegi orınǵa otır. Sonda seni qonaqqa shaqırǵan adam janıńa kelip: «Dostım, tórge shıǵıp otır», – deydi. Solay etseń, óziń menen otırǵan hár bir adamnıń aldında abırayǵa iye bolasań. 11Sebebi kim de kim ózin joqarı tutsa, ol pásletiledi, kim de kim ózin pás tutsa, ol mártebeli qılınadı+.

12Sońınan Iysa Ózin shaqırǵan úy iyesine:

– Túski yamasa keshki zıyapat bergenińde doslarıńdı, tuwısqanlarıńdı, aǵayinlerińdi, ya bay qońsılarıńdı shaqırma. Óytkeni olay etseń, olar da seni qonaqqa shaqırıp, saǵan qaytaradı. 13Kerisinshe, zıyapat bergenińde jarlı, mayıp, aqsaq hám soqırlardı shaqır. 14Solay etseń, sen baxıtlı bolasań. Sebebi olar saǵan qaytara almaydı. Biraq haq adamlar qayta tirilgende, Quday saǵan qaytaradı, – dedi+.

Toyǵa mirát etilgenler

(Mat 22:1-10)

15•Iysa menen dasturxan átirapında otırǵanlardıń biri bul sózlerdi esitip, Oǵan:

– Qudaydıń Patshalıǵında duz tatqan adam baxıtlı, – dedi+.

16Iysa oǵan bılay dedi:

– Bir adam úlken zıyapat berip, kóp qonaq shaqırıptı. 17Awqatlanatuǵın waqıt bolǵanda: «Kelińler, hámmesi tayar boldı», – dep aytıw ushın, mirát etilgenlerge óz xızmetshisin jiberipti. 18Biraq hámmesi oylasıp qoyǵanday, sıltaw taba baslaptı. Birinshisi oǵan: «Men jer satıp aldım, sonı barıp kóriwim kerek, ótinemen, meni keshir», – depti. 19Al ekinshisi: «Men bes jup ógiz satıp aldım, solardı sınap kóriwge baratırman. Ótinemen, meni keshir», – depti. 20Úshinshisi de: «Men tap jańa úylendim, sonlıqtan bara almayman», – depti+. 21Xızmetshi qaytıp kelip, bulardıń hámmesin xojayınına aytıp beripti. Úy iyesi ashıwlanıp, xızmetshisine: «Tez bar da, qalanıń úlken-kishi kóshelerin aralap, jarlı, mayıp, soqır hám aqsaq adamlardı bul jerge alıp kel», – dep buyırıptı. 22Sońınan xızmetshi: «Xojayın, buyırǵanlarıńızdı orınladım, biraq jáne de bos orın bar», – depti. 23Xojayın xızmetshisine: «Jollarǵa hám awıl soqpaqlarına barıp, adamlardı bul jerge keliwge kóndir. Sonda úyim adamlarǵa tolı boladı. 24Óytkeni sizlerge aytatuǵınım: mirát etilgenlerdiń hesh qaysısı da meniń zıyapatımnan duz tatpaydı[*]», – depti.

Iysaǵa shákirt bolıwdıń shárti

(Mat 10:37-38)

25•Iysa menen birge kóp xalıq júrgen edi. Iysa olarǵa burılıp bılay dedi:

26– Kim de kim Maǵan kelip, Meni ata-anasınan, hayalınan, balalarınan, aǵa-inisinen, apa-qarındaslarınan, hátte, óz ómirinen de artıq kórmese, ol Meniń shákirtim bola almaydı+. 27Kim de kim óz atanaq aǵashın arqalap, Meniń izimnen júrmese, ol Meniń shákirtim bola almaydı+. 28Arańızdaǵı birińiz minara qurmaqshı bolsa, onı pitkeriw ushın qárejet jete me dep, aldın ala otırıp, esaplap shıqpay ma? 29Olay etpese, tiykarın salıp bolıp, qurıp pitkere almay qalsa, bunı kórgenler onıń ústinen kúlip: 30«Mına adam qurıwdı baslap, pitkere almadı», – deydi.

31Bir patsha basqa patshaǵa qarsı urısqa shıǵajaq bolsa, ózimniń on mıń áskerim menen, kiyatırǵan qarsılasımnıń jigirma mıń áskerine qarsı tura alaman ba dep, aldın ala otırıp oylanıp almay ma? 32Kúshi jetpeytuǵın bolsa, sol patsha ele uzaqta bolǵanda oǵan elshi jiberip, tınıshlıq pitimin jasawdı soraydı. 33Solay etip, sizlerdiń hár birińiz ózińizge tiyisli hámme zattan waz keshpeseńiz, Meniń shákirtim bola almaysız.

34Duz – jaqsı nárse. Biraq duz óz kúshin joytsa, onı qalay jáne shorlı qılıwǵa boladı+? 35Ol topıraqqa da, qıy bolıwǵa da jaramaǵanlıqtan, sırtqa ılaqtırıp taslanadı. Qulaǵı bar adam jaqsılap esitip alsın!+

15

Joytılǵan qoy

(Mat 18:12-14)

15^1•Iysanı tıńlaw ushın kóp salıqshılar menen gúnakarlar Onıń qasına jaqınlap kelgen edi. 2Pariseyler menen diniy muǵallimler bunı kórip:

– Ol gúnakarlardı qabıl etip, olar menen birge awqat jeydi, – dep narazılıq bildirdi+.

3Sonda Iysa olarǵa mına tımsaldı aytıp berdi:

4– Aytayıq, arańızdaǵı birińizdiń júz qoyı bolıp, birewin joytıp alsa, ol toqsan toǵızın shól dalada qaldırıp, joytılǵan bir qoyın tappaǵansha izlep júrmes pe edi+? 5Tawıp alǵannan soń quwanıp ketip, onı iynine kóterip aladı da, 6úyine kelip, dosları menen qońsıların shaqırıp, olarǵa: «Meniń menen birge quwanıńlar, joytılǵan qoyımdı taptım», – deydi+. 7Sizlerge aytatuǵınım: sol sıyaqlı, táwbe etiwge hájeti joq toqsan toǵız haq adamnan góre, táwbe etken bir gúnakarǵa aspanda kóbirek quwanadı+.

Joytılǵan gúmis teńge

8– Aytayıq, bir hayaldıń on draxması[*] bolıp, birewin joytıp alsa, ol shıra jaǵıp, úydi sıpırıp, tappaǵansha muqıyatlap izlemes pe edi? 9Tawıp alǵannan soń, qurdasları menen qońsıların shaqırıp: «Meniń menen birge quwanıńlar, joytılǵan draxmamdı tawıp aldım», – deydi. 10Sizlerge aytatuǵınım: Qudaydıń perishteleri de táwbe etken bir gúnakar ushın usılay quwanadı.

Joytılǵan ul

11Iysa jáne bılay dedi:

– Bir adamnıń eki ulı bar eken. 12Olardıń genjetayı ákesine:

– Áke, mal-múlkińniń maǵan tiyisli bólegin ber, – depti.

Sonda ákesi mal-múlkin eki ulına bólip beripti+. 13Bir neshe kún ótkennen soń, kishi ul barı-joǵın jıynap alıp, uzaq elge ketip qalıptı. Ol jerde buzıq jolǵa túsip, mal-múlkin jónsiz sarp etipti. 14Jigit hámmesin sarp etip bolǵannan soń, sol elde awır asharshılıq bolıp, ol joqshılıqqa ushıraptı. 15Ol barıp, sol eldiń bir turǵınına jallanıptı. Al ol adam jigitti dalasındaǵı shoshqalardı baǵıwǵa jiberipti. 16Jigit shoshqalar jeytuǵın jem menen qarnın toydırıwǵa da zar bolıptı. Biraq oǵan hesh kim hesh nárse bermepti. 17Onıń aqılı enip:

– Ákemniń qanshama jallanǵan jumısshıları nanǵa toyıp júr, al men bul jerde ashtan óleyin dep atırman. 18Qoy, ákeme barayın, oǵan: «Áke, men Qudayǵa hám saǵan qarsı gúna isledim+. 19Endi seniń balań dep atalıwǵa ılayıqlı emespen. Meni jallanǵan jumısshılarıńnıń qatarına qabıl et», – dep aytayın, – depti.

20Solay etip, jigit ákesine qaray jolǵa shıǵıptı. Ol ele uzaqta kiyatırǵanda, ákesi ulın kórip, bawırı eljirep ketipti. Juwırıp barıp, ulın qushaqlap súye baslaptı. 21Ulı oǵan:

– Áke, men Qudayǵa hám saǵan qarsı gúna isledim. Endi seniń ulıń dep atalıwǵa ılayıqlı emespen, – depti.

22Biraq ákesi xızmetshilerine:

– Tez bolıńlar, eń jaqsı kiyim ákelip, oǵan kiygizińler. Qolına júzik taǵıp, ayaǵına ayaq kiyim berińler+. 23Baǵıp semirtilgen baspaqtı ákelip soyıńlar, iship-jep, kewil kótereyik. 24Sebebi meniń bul ulım ólgen edi – tirildi, joytılǵan edi – tabıldı, – depti.

Solay etip, olar toylay baslaptı+.

25Sol waqıtta úlken ulı atızda edi. Qaytıp kiyatırıp úyine jaqınlaǵanda, nama hám oyın-kúlki seslerin esitipti. 26Xızmetshileriniń birewin shaqırıp alıp:

– Bul ne? – dep soraptı.

27Xızmetshi oǵan:

– Inińiz qaytıp keldi, ákeńiz onıń aman-saw qaytıp kelgeni ushın semirtilgen baspaqtı soydı, – dep juwap beripti.

28Úlken ulı ashıwlanıp, úyge kirgisi kelmepti. Sonda ákesi sırtqa shıǵıp, onnan ishke kiriwdi ótinipti. 29Biraq ol ákesine bılay depti:

– Mine, men saǵan neshe jıldan beri xızmet etip kiyatırman, hesh qashan seniń buyrıǵıńa qarsı shıqqan emespen. Biraq doslarım menen waqtı xoshlıq etiwim ushın, sen maǵan bir ılaq ta bergen joqsań. 30Al endi bolsa, mal-múlkińdi buzıq hayallarǵa sarp etip kelgen mına ulıńa semirtilgen baspaqtı soyıpsań+.

31Ákesi oǵan:

– Ulım! Sen hámme waqıt meniń menen birgeseń. Meniń barlıq mal-múlkim seniki. 32Biraq búgin quwanıp, kewil kóteriwimiz kerek. Óytkeni seniń bul iniń ólgen edi – tirildi, joytılǵan edi – tabıldı, – depti.

16

Nahaq úy basqarıwshı

16^1Iysa Óz shákirtlerine jáne bılay dedi:

– Bir bay adamnıń úy basqarıwshısı bar eken. Baydıń qulaǵına: «Úyińdi basqarıwshı mal-múlkińdi sarp etip júripti», – degen shaǵım jetipti. 2Bay onı shaqırıp alıp:

– Sen tuwralı esitip atırǵanım ne gáp? Óz jumısıń boyınsha esap ber. Sen bunnan bılay úy basqarıwshı bola almaysań, – depti.

3Sonda úy basqarıwshı ishinen:

– Ne qılsam eken? Xojayınım meni jumıstan bosatıp atır. Jer qazıwǵa kúshim jetpeydi, sadaqa sorawǵa uyalaman. 4Basqarıwshılıqtan bosatılǵanımnan soń, adamlar meni úylerine qabıl qılıwı ushın ne islesem eken? – dep oyladı. Sońınan he, taptım, – depti de, 5xojayınına qarızdar adamlardı birim-birim shaqırıp alıp, olardıń birinshisinen:

– Xojayınımnan qansha qarızıń bar? – dep soraptı.

6Ol:

– Júz batpan may, – dep juwap beripti.

– Til xatıńdı al da, tez otırıp, eliw batpan dep jaz, – depti basqarıwshı. 7Sońınan basqasınan:

– Seniń qansha qarızıń bar? – dep soraptı.

– Mıń qap biyday, – dep juwap beripti ol.

Oǵan da:

– Til xatıńdı al da, segiz júz qap dep jaz, – depti.

8Xojayını nahaq úy basqarıwshını aqıllı is qılǵanı ushın maqtaptı. Sebebi bul dúnyanıń adamları ózi sıyaqlılar arasında Nurdıń balalarınan góre aqıllıraq háreket qıladı+. 9Meniń sizlerge aytatuǵınım: bul dúnyanıń baylıǵınan paydalanıp dos arttırıńlar, bul baylıq tawısılǵanda, olar sizlerdi máńgilik mákanǵa qabıl qılsın.

10Kishkene iste isenimli bolǵan adam úlken iste de isenimli boladı, al kishkene iste sadıq bolmaǵan adam úlken iste de sadıq bolmaydı+. 11Solay etip, eger sizler bul dúnyanıń baylıǵına sadıq bolmasańız, kim sizlerge aspandaǵı haqıyqıy baylıqtı isenip tapsıradı+? 12Eger sizler basqaǵa tiyisli nársege sadıq bolmasańız, kim sizlerge ózlerińizdikin beredi?

13Hesh bir xızmetshi eki xojayınǵa xızmet ete almaydı. Sebebi ol birewin jek kórip, ekinshisin jaqsı kóredi yamasa birewine sadıq bolıp, ekinshisine itibarsız qaraydı. Sizler hám Qudayǵa, hám baylıqqa birdey xızmet ete almaysızlar+.

14•Bulardıń hámmesin dúnyaxor pariseyler esitip, Iysanı mazaq qıldı+. 15Iysa olarǵa bılay dedi:

– Sizler ózlerińizdi adamlar aldında haq qılıp kórsetesizler, biraq Quday júregińizdi biledi. Adamlar qımbat dep sanaǵan nárse Quday aldında jerkenishli+.

16Yaqıyaǵa deyin Muxaddes Nızam hám payǵambarlar dáwiri boldı. Sol waqıttan baslap, Qudaydıń Patshalıǵı haqqında Xosh Xabar járiyalanıp kiyatır hám hár bir adam oǵan kiriwge kúsh salıp júr+. 17Biraq Muxaddes Nızamnan bir noqat joǵalǵanınan góre, aspan hám jerdiń joq bolıp ketiwi ańsatıraq+.

18Óz hayalı menen ajırasıp, basqa hayalǵa úylengen hár bir adam neke hadallıǵın buzǵan boladı. Kúyewinen ajırasqan hayalǵa úylengen adam da neke hadallıǵın buzǵan boladı+.

Tilenshi Lazar hám bay

19– Zıǵırdan tigilgen shım qızıl sánli kiyimler kiyip, hár kúni dábdebeli zıyapatlar beretuǵın bir bay adam bolıptı. 20Baydıń dárwazası aldında pútkil denesin jara basqan Lazar atlı bir tilenshi jatadı eken. 21Ol baydıń dasturxanınan túsken usaqlar menen qarnın toydırıwdı árman etipti. Iytler de kelip, onıń jaraların jalap ketedi eken. 22Waqtı kelgende tilenshi qaytıs bolıp, perishteler onı Ibrayımnıń janına alıp barıptı. Bay adam da qaytıs bolıp, onı jerlepti+. 23Bay dozaq otında azap shegip atırıp, basın kóterip qaraǵanda, alısta Ibrayımdı hám onıń qasındaǵı Lazardı kóripti+. 24Ol qattı baqırıp: «Ibrayım ata, maǵan rehim ete gór! Lazardı jiber, ol barmaǵınıń ushın suwǵa basıp, meniń tilime suw tamızsın. Sebebi men bul ot ishinde qattı qıynalıp atırman», – depti+. 25Biraq Ibrayım oǵan: «Balam, sen ómirińde tek jaqsılıq kórgenińdi, al Lazardıń jamanlıq kórgenin umıtpa. Endi bolsa, ol bul jerde jubanısh tawıp, al sen qıynalıp atırsań. 26Bunıń ústine, sizler menen bizlerdiń aramızǵa úlken tuńǵıyıq ornatılǵan. Sonlıqtan bul jerden sizlerge ótpekshi bolǵanlar óte almaydı hám ol jerden de bizlerge hesh kim óte almaydı», – depti. 27Sonda bay adam: «Ata, olay bolsa, sennen ótinemen, Lazardı meniń ákemniń úyine jiber. 28Óytkeni meniń bes aǵa-inim bar. Olar da bul azap shegetuǵın jerge túspewi ushın Lazar barıp, olardı eskertsin», – depti. 29Biraq Ibrayım oǵan: «Olarda Muwsa hám basqa payǵambarlardıń Jazıwları bar. Olardı tıńlasın», – depti+. 30Al bay adam: «Yaq, Ibrayım ata! Eger ólgenlerdiń birewi tirilip barsa ǵana, olar táwbe etedi», – depti. 31Sonda Ibrayım oǵan: «Eger Muwsa menen payǵambarlardı tıńlamaǵan bolsa, ólgenlerdiń birewi tirilse de, isenbeydi», – dep juwap beripti+.

17

Keshirim, isenim hám xızmet

(Mat 18:6-7, 21-22; Mrk 9:42)

17^1•Iysa Óz shákirtlerine jáne bılay dedi:

– Adamlardı gúnaǵa azǵırıwshı nárselerdiń keliwi sózsiz. Biraq olar kim arqalı kelse, sol adam hásiret shegedi!+
2Ol adamnıń mına kishkenelerdiń birewin azǵırǵanınan góre, moynına digirman tası baylanıp, teńizge taslanǵanı oǵan jaqsıraq bolar edi+. 3Abaylı bolıńlar! Eger tuwısqanıń saǵan qarsı gúna islese, oǵan eskertiw jasa. Eger gúnasın moyınlasa, onı keshir+. 4Eger ol saǵan qarsı bir kúnniń ishinde jeti ret gúna islese, jeti ret te saǵan kelip: «Gúnamdı moyınlayman» dese, onı keshir+.

5Sonda elshiler Iyemizge:

– Isenimimizdi arttır, – dedi+.

6Iyemiz bılay dedi:

– Eger isenimińiz qıshqıl tuqımınday ǵana bolsa da, bul tut aǵashına: «Tamırıń menen qoparılıp, teńizge otırǵızıl», – deseńler, ol sózińizdi tıńlaydı+.

7Arańızda qaysı birińiz jer aydap yamasa mal baǵıp júrgen xızmetshińiz daladan qaytqanda, oǵan: «Tez kelip, dasturxanǵa otır», – deysiz? 8Kerisinshe, oǵan: «Meniń keshki awqatımdı tayarla, belińdi buwıp, iship-jep bolǵanımsha, maǵan xızmet et. Sońınan óziń iship-jeyseń», – dep aytpaysız ba? 9Buyırǵanın orınlaǵanı ushın xızmetshisine minnetdarshılıq bildirer me eken? 10Sol sıyaqlı sizler de ózlerińizge buyırılǵannıń hámmesin orınlaǵannan soń: «Bizler arzımaytuǵın qullarmız, tek wazıypamızdı ǵana orınladıq», – deńler.

Teri keselligine shalınǵan on adam

11Iysa Erusalimge baratırıp, Samariya hám Galila úlkeleri arasındaǵı shegara jerler arqalı júrdi. 12Ol bir awılǵa kirip kiyatırǵanda teri keselligine shalınǵan on adam gezlesti. Olar uzaqta turıp,+
13qattı dawıslap:

– Ustazımız Iysa, bizlerge rehim et! – dedi.

14Iysa olardı kórip:

– Barıp, ózlerińizdi ruwxaniylerge kórsetińler, – dedi.

Olar ketip baratırǵanda teri keselliginen jazılıp ketti+. 15Olardıń ishindegi birewi óziniń shıpa tapqanın kórip, bálent dawıs penen Qudaydı alǵıslap, qaytıp keldi de, 16Iysanıń ayaǵına jıǵılıp, Oǵan minnetdarshılıq bildirdi. Bul adam samariyalı edi+. 17Sonda Iysa:

– Shıpa tapqan on adam emes pe edi? Qalǵan toǵızı qayaqta? 18Qudayǵa alǵıs aytıw ushın, mına shet elliden basqa hesh kim qaytıp kelmedi me? – dedi.

19Soń oǵan:

– Ornıńnan tur da, kete ber, isenimiń seni qutqardı, – dedi+.

Qudaydıń Patshalıǵınıń keliwi

(Mat 24:23-28, 37-41)

20•Pariseyler Qudaydıń Patshalıǵınıń qashan keletuǵının soraǵanda, Iysa olarǵa bılay dep juwap berdi:

– Qudaydıń Patshalıǵı kózge kórinip kelmeydi+. 21«Mine, bul jerde» yamasa «Áne, ana jerde» dep te aytpaydı. Sebebi Qudaydıń Patshalıǵı sizlerdiń arańızda, – dedi.

22Soń Iysa shákirtlerine bılay dedi:

– Adam Ulınıń kúnleriniń birin bolsa da kóriwdi ańsaytuǵın waqıtlarıńız keledi. Biraq, kóre almaysızlar+. 23Sizlerge: «Áne, Ol ana jerde» yamasa «Mine, Ol bul jerde» dese, barmańlar, olardıń izlerine ermeńler+. 24Óytkeni shaqmaq shaǵıp, aspandı bir shetinen ekinshi shetine deyin jarqıratıp jibergendey, Adam Ulı da Óz kúninde solay payda boladı. 25Biraq dáslep Ol kóp azap shegip, bul áwlad tárepinen qabıllanbawı tiyis+.

26Nuxtıń zamanında qalay bolǵan bolsa, Adam Ulınıń kúnlerinde de solay boladı+. 27Nux kemege mingen kúnge deyin adamlar iship-jedi, úylendi, turmısqa shıqtı. Sońınan topan suwı basıp, hámmeni nabıt qıldı[*]+. 28Luttıń zamanında da sonday boldı: adamlar iship-jedi, sawda-satıq isledi, egin ekti, jay saldı. 29Biraq, Lut Sodom qalasınan shıqqan kúni aspannan ot hám kúkirt jawıp, hámmeni nabıt qıldı[*]+. 30Adam Ulı payda bolatuǵın kúni de tap sonday boladı.

31Sol kúni tamnıń tóbesinde bolǵan adamnıń zatları úyinde qalsa, olardı alıw ushın tómenge túspesin. Kim de kim atızda bolsa, izine qaytpasın+. 32Luttıń hayalın[*] eske túsirińler!+
33Kim de kim óz janın saqlamaqshı bolsa, onı nabıt qıladı, al kim de kim óz janın nabıt qılsa, onı saqlaydı+. 34Sizlerge aytatuǵınım: sol túni bir tósekte jatırǵan eki adamnıń birewi alınadı, ekinshisi qaldırıladı. 35Birge digirman tartqan eki hayaldıń birewi alınadı, ekinshisi qaldırıladı. [ 36[*]]

37Sonda shákirtleri Iysadan:

– Iyem, bul waqıyalar qay jerde boladı, – dep soradı.

Iysa olarǵa:

– Ólik qay jerde bolsa, quzǵınlar da sol jerge jıynaladı, – dedi.

18

Jesir hayal hám qazı

18^1Iysa shákirtlerine bárqulla duwa etip, úmit úzbew kerekligin bildiriw ushın bir tımsal aytıp berdi+.

2Ol bılay dedi:

– Bir qalada Qudaydan da qorqpaytuǵın, adamlardan da uyalmaytuǵın bir qazı bolıptı. 3Sol qalada bir jesir hayal da turadı eken. Hayal oǵan qayta-qayta kelip: «Meniń huqıqımdı dawlasımnan qorǵań», – dep ótine beredi eken. 4Biraq qazı kóp waqıtqa deyin bunı islegisi kelmepti. Sońınan óz-ózine: «Men Qudaydan da qorqpayman, adamlardan da uyalmayman. 5Biraq, mına jesir hayal maǵan tınıshlıq bermey atırǵanı ushın onıń huqıqın qorǵay qoyayın. Bolmasa, ol qayta-qayta kelip, meniń mazamdı alar», – depti.

6Iyemiz sózin dawam etip bılay dedi:

– Ádalatsız qazınıń sózlerin esittińler. 7Solay eken, Quday Ózine kúni-túni jalbarınıp atırǵan, Ózi tańlap alǵan adamlarınıń huqıqın qorǵamay ma? Olardı kóp kúttirip qoya ma+? 8Sizlerge aytatuǵınım: kóp keshikpey olardıń huqıqın qorǵaydı. Biraq Adam Ulı kelgende, jer júzinde isenim tabar ma eken+?

Parisey hám salıqshı

9Ózleriniń haqlıǵına isenip, basqalardı kemsitetuǵın ayırım adamlarǵa Iysa mına tımsaldı da aytıp berdi:+

10– Eki adam duwa etiw ushın Ibadatxanaǵa kiripti. Olardıń birewi parisey, ekinshisi salıqshı eken+. 11Parisey turıp alıp mınaday dep duwa etipti: «O, Qudayım! Men basqa adamlarday tonawshı, nahaq, neke hadallıǵın buzıwshı yamasa, hátte, mına salıqshı sıyaqlı bolmaǵanım ushın, Saǵan shúkirlik etemen+. 12Háptesine eki márte oraza tutaman. Barlıq tapqan tabısımnıń onnan birin beremen»+. 13Al salıqshı alısta turıp, kózin aspanǵa kóteriwge de batılı barmay, qattı ókinip: «O, Qudayım! Mendey gúnakarǵa rehim et!» – depti+.

14Sizlerge aytatuǵınım: parisey emes, al usı adam aqlanıp úyine qaytıptı. Sebebi kim de kim ózin joqarı tutsa, ol pásletiledi, al kim de kim ózin pás tutsa, ol mártebeli qılınadı+.

Iysa hám kishkene balalar

(Mat 19:13-15; Mrk 10:13-16)

15•Qolın tiygizsin dep, adamlar Iysaǵa bóbeklerin alıp keldi. Shákirtleri bunı kórip, olarǵa keyidi. 16Biraq Iysa olardı qasına shaqırıp alıp, shákirtlerine:

– Balalardıń Maǵan keliwine ruxsat berińler, olarǵa tosqınlıq jasamańlar. Óytkeni Qudaydıń Patshalıǵı usındaylardiki. 17Sizlerge shının aytaman: kim de kim Qudaydıń Patshalıǵın kishkene bala sıyaqlı qabıl etpese, ol oǵan kire almaydı, – dedi+.

Baylıq hám máńgilik ómir

(Mat 19:16-30; Mrk 10:17-31)

18•Bir basshı Iysadan:

– Iygilikli Ustaz! Máńgilik ómirdi alıwım ushın ne islewim kerek? – dep soradı+.

19Iysa oǵan:

– Sen nege Meni iygilikli dep atap atırsań? Jalǵız Qudaydan basqa hesh kim iygilikli emes+. 20Onıń buyrıqların óziń bileseń: «Neke hadallıǵın buzba, adam óltirme, urlıq isleme, jalǵan gúwalıq berme, ata-anańdı húrmetle»[*], – dedi+.

21Biraq ol:

– Bulardıń hámmesin men bala waqtımnan beri orınlap kiyatırman, – dedi+.

22Bunı esitken Iysa oǵan:

– Saǵan jáne bir nárse jetispeydi. Barlıq mal-múlkińdi satıp, aqshasın jarlılarǵa úlestirip ber. Sonda seniń ǵáziyneń aspanda boladı. Sońınan kelip, Meniń izime er, – dedi+.

23Basshı bunı esitip, qattı qapa boldı. Sebebi ol júdá bay edi.

24Iysa onıń qapa bolǵanın kórip:

– Baylıǵı barlardıń Qudaydıń Patshalıǵına kiriwi qanday qıyın!+
25Bay adamnıń Qudaydıń Patshalıǵına kiriwinen góre, túyege iyneniń kózinen ótiw ańsatıraq, – dedi.

26Bunı esitkenler:

– Olay bolsa, kim qutqarıla aladı? – dep soradı.

27– Adamlardıń qolınan kelmegen nárse Qudaydıń qolınan keledi, – dedi Iysa+.

28Sonda Petr:

– Minekey, bizler hámme nársemizdi taslap, Seniń izińe erdik, – dedi+.

29Iysa shákirtlerine:

– Sizlerge shının aytaman: Qudaydıń Patshalıǵı ushın ya úyin, ya hayalın, ya tuwısqanların, ya ata-anasın, ya balaların qaldırıp ketken hár bir adam+
30bul dúnyada neshe ese artıǵı menen aladı hám keleshekte máńgilik ómirge iye boladı, – dedi.

Iysanıń Óz ólimi hám qayta tiriliwi haqqında úshinshi ret bildiriwi

(Mat 20:17-19; Mrk 10:32-34)

31•Iysa on eki shákirtin qasına shaqırıp alıp, olarǵa bılay dedi:

– Minekey, bizler endi Erusalimge qaray kóterilip baratırmız. Sol jerde payǵambarlardıń Adam Ulı tuwralı jazǵanlarınıń hámmesi orınlanadı. 32Ol basqa millet adamlarına uslap beriledi. Olar Onıń ústinen kúledi, masqaralaydı, betine túkiredi 33hám qamshılap sabap, óltiredi. Al Ol úshinshi kúni qayta tiriledi+.

34Biraq shákirtleri bul sózlerden hesh nárse túsinbedi. Bul sózler olarǵa jasırın bolıp, aytılǵanlardıń mánisin ańlamadı+.

Iysanıń bir soqır adamǵa shıpa beriwi

(Mat 20:29-34; Mrk 10:46-52)

35•Iysa Erixo qalasına jaqınlaǵanda, joldıń shetinde tilenshilik etip, bir soqır adam otır edi+. 36Qasınan adamlardıń ótip baratırǵanın esitken ol:

– Ne bolıp atır? – dep soradı.

37– Nasıralı Iysa ótip baratır, – dedi adamlar oǵan.

38Sonda ol:

– Dawıttıń Urpaǵı[*] Iysa! Maǵan rehim ete gór! – dep baqırıp jiberdi+.

39Aldında ketip baratırǵanlar únin shıǵarmawdı aytıp, oǵan keyidi. Biraq ol onnan da beter qattı baqırıp:

– Dawıttıń Urpaǵı! Maǵan rehim ete gór! – dedi.

40Sonda Iysa toqtap, soqır adamdı qasına alıp keliwdi buyırdı. Soqır adam jaqınlaǵanda, Iysa onnan:

41– Sen ushın ne islewimdi qáleyseń? – dep soradı.

– Iyem, kózlerim kóretuǵın bolsın, – dedi ol.

42Iysa oǵan:

– Kózleriń kóretuǵın bolsın, isenimiń seni qutqardı, – dedi+.

43Sol waqıtta-aq soqır adamnıń kózleri kóre basladı hám Qudaydı alǵıslap, Iysanıń izine erdi. Bunı kórgen pútkil xalıq ta Qudaydı maqtadı.

19

Salıqshı Zaqaydıń qutqarılıwı

19^1Iysa Erixo qalasına kirip, onıń ishinen ótti+. 2Sol jerde Zaqay atlı bir adam bar edi. Ózi salıqshılardıń baslıǵı bolıp, bay adam edi. 3Ol Iysanıń qanday ekenligin kóriwge urındı. Biraq adamlar kóp bolǵanlıqtan, kóre almadı. Óytkeni onıń boyı pás edi. 4Iysanı kóriw ushın ol alǵa qaray juwırıp, jabayı ánjir teregine shıǵıp aldı. Sebebi Iysa usı jerden ótiwi kerek edi. 5Iysa sol jerge kelgende joqarıǵa qarap, oǵan:

– Zaqay, tezirek tómen tús! Búgin seniń úyińde qalıwım kerek, – dedi.

6Ol tezlik penen tómen túsip, Iysanı quwanısh penen qabıl aldı. 7Bunı kórgenlerdiń hámmesi:

– Ol gúnakar adamnıń úyine qonaqqa bardı, – dep narazılıq bildire basladı+.

8Biraq Zaqay ornınan turıp, Iyemizge:

– Iyem, mal-múlkimniń yarımın jarlılarǵa beremen. Eger kimniń haqın jegen bolsam, tórt ese artıǵı menen qaytarıp beremen, – dedi+.

9Sonda Iysa:

– Búgin bul úyge qutqarılıw keldi. Óytkeni bul adam da Ibrayımnıń urpaǵı+. 10Sebebi Adam Ulı adasqanlardı tawıp, qutqarıw ushın keldi, – dedi.

On mina haqqında tımsal

(Mat 25:14-30)

11•Bulardı tıńlap otırǵanlarǵa Iysa tımsal menen sózin dawam etti. Óytkeni Ol Erusalimge jaqınlasıp qalǵanlıqtan, olar: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqın arada keledi», – dep oylaǵan edi+. 12Sonlıqtan Iysa bılay dedi:

– Bir aqsúyek adam ózine patshalıq biyligin alıp qaytıw ushın, uzaq elge ketpekshi bolıptı. 13Ol óziniń on xızmetshisin shaqırıp alıp: «Men qaytıp kelemen degenshe, bul aqshanı aylanısqa salıńlar», – dep, olarǵa on mina[*] beripti. 14Biraq oǵan qaraslı puqaralar onı jek kóretuǵın edi. Sonlıqtan onıń izinen wákillerin jiberip: «Onıń bizlerdiń ústimizden patsha bolıwın qálemeymiz», – dep xabar jollaptı+.

15Biraq ol patsha bolıp qaytıp kelgende, ózi bergen aqshalar menen kim qansha arttırǵanın biliw ushın xızmetshilerin ózine shaqırtıptı. 16Birinshisi kelip: «Xojayın! Siziń bir minańız jáne on mina arttırdı», – depti. 17Xojayını oǵan: «Bárekella, jaqsı xızmetshim! Kishkene iste isenimli bolǵanıń ushın, sen on qala ústinen basqarıwǵa biylik alasań», – depti+.

18Ekinshisi kelip: «Xojayın, siziń bir minańız jáne bes mina arttırdı», – depti. 19Xojayını oǵan da: «Sen bes qalanıń ústinen basqarıwshı bolasań», – depti.

20Sońınan basqası da kelip: «Xojayın! Mine, siziń minańız. Men onı bet oramalǵa túyip saqladım. 21Men sizden qorqtım. Sebebi siz qoymaǵan jerińizden alıp, ekpegen jerińizden oratuǵın qatal adamsız», – depti. 22Xojayını oǵan: «Háy, jaman xızmetshi! Seni óz awzıńnan shıqqan sózleriń menen ayıplayman. Meniń qoymaǵan jerden alatuǵın, ekpegen jerden oratuǵın qatal adam ekenimdi biledi ekenseń,+
23nege endi aqshamdı aylanısqa berip jibermediń? Sonda men qaytıp kelgenimde, onı paydası menen qaytarıp alar edim», – depti. 24Soń qasında turǵanlarǵa qarap: «Onnan minanı alıń da, on minası barǵa berińler», – depti. 25«Xojayın, onıń on minası bar-ǵo», – desipti olar. 26Sizlerge aytatuǵınım: kimde bar bolsa, oǵan qosımsha beriledi, al kimde joq bolsa, onıń barı da tartıp alınadı+. 27Endi ústilerinen patsha bolıwımdı qálemegen dushpanlarımdı bul jerge alıp keliń de, kózimniń aldında óltirińler, – depti patsha+.

Iysanıń Erusalimge saltanatlı túrde kiriwi

(Mat 21:1-11; Mrk 11:1-11; Yuxn 12:12-19)

28•Usılardı aytıp bolǵannan keyin Iysa jol baslap, Erusalimge qaray júrdi. 29Ol Záytún tawı dep atalatuǵın tawdıń etegindegi Betfage hám Betaniya degen awıllarǵa kelgende eki shákirtin jumsap,+
30olarǵa bılay dedi:

– Qarsı aldıńızdaǵı awılǵa barıńlar. Oǵan kirgenińizde, ele hesh kim minbegen, baylap qoyılǵan gúrreni tabasızlar. Onı sheship, alıp kelińler. 31Eger birew: «Onı nege sheship atırsızlar?» – dep sorasa, «Ol Iyemizge kerek», – dep aytıńlar.

32Jiberilgenler barıp, Iysanıń ózlerine aytqanların anıq taptı. 33Olar gúrreni sheship atırǵanda, onıń iyeleri:

– Gúrreni nege sheship atırsızlar? – dep soradı.

34Olar:

– Ol Iyemizge kerek, – dep juwap berdi.

35Olar gúrreni Iysaǵa alıp keldi. Onıń ústine ózleriniń shapanların jawıp, oǵan Iysanı mindirdi. 36Iysa baratırǵanda, adamlar jolǵa shapanların tósedi+.

37Iysa Záytún tawınan tómen túsetuǵın jerge jaqınlaǵanda, Onıń barlıq shákirtleriniń toparı ózleri kórgen barlıq káramatları ushın quwanıshlı túrde bálent dawıs penen Qudayǵa maqtawlar ayta basladı:

38«Jaratqan Iyeniń atı menen keletuǵın Patsha jarılqanǵan!

Aspanda tınıshlıq, eń joqarıdaǵı Qudayǵa alǵıs bolsın!»[*]+

39Xalıq arasında turǵan geybir pariseyler Iysaǵa:

– Ustaz, shákirtlerińe tıyım sal, – dedi+.

40Iysa olarǵa:

– Sizlerge aytatuǵınım: eger olar úndemey qalsa, taslar baqıradı, – dedi+.

41Iysa Erusalimge jaqınlaǵanda onı kórip jılap jiberdi de:+

42– Oh, hesh bolmasa usı kúnińde tınıshlıǵıńa neler kerek ekenin bilseń edi! Biraq bul házir seniń kózlerińnen jasırılǵan+. 43Dushpanlarıń qalaǵa kiriw ushın topıraq úyip, seni qorshap, ján-jaqtan qısatuǵın kúnler basıńa túsedi+. 44Olar seni hám seniń ishińdegi balalarıńdı jer menen jeksen qıladı. Sende tas ústinde tas qaldırmaydı. Óytkeni sen Qudaydıń saǵan qutqarılıw ushın bergen múmkinshiligine itibar bermediń, – dedi+.

Iysanıń Ibadatxanadan satıwshılardı quwıwı

(Mat 21:12-17; Mrk 11:15-19; Yuxn 2:13-22)

45•Sońınan Iysa Ibadatxanaǵa kirip, ol jerden satıwshılardı quwıp shıǵara basladı. 46Olarǵa:

– «Meniń Úyim duwa etetuǵın úy boladı»[*], – dep Muxaddes Jazıwda jazılǵan, al sizler onı qaraqshılardıń uyasına aylandırdıńlar![*] – dedi+.

47Iysa hár kúni Ibadatxanada tálim beretuǵın edi. Bas ruwxaniyler, diniy muǵallimler hám xalıq basshıları Onı joq qılıwdıń jolın izledi. 48Biraq bunıń ilajın taba almadı, sebebi pútkil xalıq Iysanıń sózlerin jan-táni menen tıńlaytuǵın edi.

20

Iysanıń biyligi haqqında soraw

(Mat 21:23-27; Mrk 11:27-33)

20^1•Kúnlerdiń birinde Iysa xalıqqa Ibadatxanada tálim berip, olarǵa Xosh Xabardı járiyalap turǵanda, Onıń qasına bas ruwxaniyler hám diniy muǵallimler aqsaqallar menen birge kelip, 2Onnan:

– Bizlerge aytshı, bul islerdi qanday biylik penen islep júrseń hám bunday biylikti Saǵan kim berdi? – dep soradı+.

3Iysa juwap qaytarıp:

– Men de sizlerden bir nárseni sorayın. Aytıńlarshı:

4Yaqıyanıń shomıldırıwı aspannan boldı ma yamasa adamlardan ba? – dedi+.

5Olar óz ara oylasıp:

– Eger «aspannan» desek, Ol bizlerge: «Sonda nege oǵan isenbedińler», – dep aytar+. 6Al eger «adamlardan» desek, pútkil xalıq bizlerge tas atar, óytkeni olar Yaqıyanıń payǵambar ekenine isenedi, – desti+. 7Sonlıqtan olar Iysaǵa:

– Qayaqtan ekenin bilmeymiz, – dep juwap berdi.

8Sonda Iysa olarǵa:

– Men de sizlerge bul islerdi qanday biylik penen isleytuǵınımdı aytpayman, – dedi.

Jawız diyxanlar haqqında tımsal

(Mat 21:33-46; Mrk 12:1-12)

9•Sońınan Iysa xalıqqa mına tımsaldı aytıp berdi:

– Bir adam júzim baǵın otırǵızıptı hám onı diyxanlarǵa ijaraǵa berip, ózi uzaq waqıtqa alıs jerge ketip qalıptı+. 10Terim máwsimi kelgende, ol baǵdıń jemisinen tiyisli úlesin alıw ushın, diyxanlarǵa óziniń bir xızmetshisin jiberipti. Biraq diyxanlar onı urıp, qurı qol qaytarıptı. 11Ol basqa xızmetshisin jibergende, onı da urıp, masqaralap, qurı qol qaytarıptı. 12Úshinshisin jumsaǵanda, onı da jaradar etip, quwıp jiberipti+. 13Sonda júzim baǵınıń iyesi: «Ne qılsam eken? Súyikli ulımdı jibereyin. Múmkin, onı húrmet eter», – depti+. 14Biraq diyxanlar onı kórip, óz ara oylasıp: «Bul miyrasxor-ǵo. Júrińler, onı óltireyik, sonda miyras múlki bizlerge qaladı», – desipti de,+
15onı júzim baǵınan sırtqa shıǵarıp, óltiripti. Endi júzim baǵınıń iyesi olarǵa ne isleydi+? 16Ol kelip, sol diyxanlardı joq qıladı da, júzim baǵın basqalarǵa beredi.

Bunı esitkenler:

– Quday saqlasın! – desti+.

17Biraq Iysa kózlerin olarǵa tigip:

– Olay bolsa, Muxaddes Jazıwdaǵı:

«Qurılısshılardıń kereksiz dep taslaǵan tası,

Úydiń múyeshiniń tiykarǵı tası boldı»[*], –

degen sózler neni ańlatadı+?

18Sol tasqa túsken hár bir adamnıń shıl-párshesi shıǵadı. Tas kimniń ústine tússe, sonı jenship taslaydı, – dedi+.

19•Iysanıń bul tımsaldı ózlerine tiygizip aytıp atırǵanın túsingen diniy muǵallimler menen bas ruwxaniyler Onı sol waqıtta-aq qolǵa alıwǵa tırıstı, biraq xalıqtan qorqtı.

Salıq tólew tuwralı

(Mat 22:15-22; Mrk 12:13-17)

20Olar Iysanı dıqqat penen ańlıy basladı. Iysanı sózinen tutıp, Onı hákimniń biyligine hám húkimine tapsırıw ushın, Oǵan ózlerin haq niyetli qılıp kórsetetuǵın jansızlardı jiberdi+. 21Jansızlar Iysadan:

– Ustaz, bizler Seniń haqıyqattı aytıp tálim berip atırǵanıńdı bilemiz. Hesh kimniń bet-júzine qaramay, Qudaydıń jolın durıs úyretip atırsań. 22Aytshı, bizlerdiń Rim imperatorına salıq tólewimiz durıs pa yamasa nadurıs pa? – dep soradı+.

23Biraq Iysa olardıń hiylesin túsinip, olarǵa:[*]+

24– Maǵan bir dinar kórsetińler. Bunda kimniń súwreti bar hám kimniń atı jazılǵan? – dedi.

Olar:

– Rim imperatorınıń, – dep juwap berdi.

25Sonda Iysa:

– Olay bolsa, imperatordıń haqın imperatorǵa, Qudaydıń haqın Qudayǵa berińler, – dedi+.

26Solay etip, olar Iysanı xalıq aldında aytqan birde bir sózinen tuta almadı. Onıń juwaplarına tań qalısıp, lal bolıp qaldı.

Qayta tiriliw haqqında soraw

(Mat 22:23-33; Mrk 12:18-27)

27•Qayta tiriliw joq dewshi saddukeylerdiń[*] ayırımları Iysaǵa kelip, Onnan:+

28– Ustaz, Muwsa bizlerge, eger birewdiń aǵası balasız ólip hayalın qaldırsa, inisi onıń hayalın alıp, óz aǵasınıń urpaǵın dawam ettiriw kerekligin jazıp qaldırǵan edi.[*]+
29Aǵayinli jeti jigit bar edi. Olardıń birinshisi úylenip, balasız óldi. 30Ekinshisi de, 31úshinshisi de sol hayaldı aldı. Hayaldı jetewiniń hámmesi de alıp, bala qaldırmay ólip ketti. 32Eń sońında hayaldıń ózi de qaytıs boldı. 33Al qayta tirilgende ol jetewiniń ishinde qaysısınıń hayalı boladı? Ol jetewine de hayal bolǵan edi-ǵo, – dep soradı.

34Iysa juwap berip bılay dedi:

– Bul dúnyanıń adamları úylenedi hám turmısqa shıǵadı. 35Al kelesi dúnyaǵa hám ólimnen qayta tiriliwge ılayıqlı bolǵanlar úylenbeydi de, turmısqa da shıqpaydı+. 36Olar perishteler sıyaqlı bolǵanlıqtan, endi ólmeydi. Ólimnen qayta tirilgenlikten, Qudaydıń balaları boladı. 37Muwsa da ólgenlerdiń qayta tiriletuǵının janıp turǵan puta haqqında aytılǵan waqıyada kórsetken edi. Ol sol jerde Jaratqan Iyeni: «Ibrayımnıń Qudayı, Ísaqtıń Qudayı, Yaqıptıń Qudayı»[*] dep ataǵan+. 38Quday ólilerdiń emes, al tirilerdiń Qudayı. Sebebi Oǵan tiyisli adamlardıń hámmesi tiri.

39Diniy muǵallimlerdiń geybirewleri:

– Ustaz, Sen durıs ayttıń, – dedi.

40Oǵan jáne soraw beriwge hesh kimniń batılı barmadı+.

Masiyx kimniń Urpaǵı?

(Mat 22:41-46; Mrk 12:35-37)

41•Iysa olarǵa bılay dedi:

– Qalayınsha Masiyxtı Dawıttıń Urpaǵı desedi+? 42Dawıttıń ózi Zaburda:

«Jaratqan Iye Iyeme ayttı:+

43„Dushpanlarıńdı ayaǵıńnıń astına bastırmaǵanımsha,

Meniń oń jaǵımda otır!“»[*] –

degen.

44Solay etip, Dawıt Onı «Iyem» dep ataǵan bolsa, Ol qalayınsha onıń Urpaǵı boladı?

Diniy muǵallimler haqqında

(Mat 23:1-36; Mrk 12:38-40; Luk 11:37-54)

45Pútkil xalıq tıńlap turǵanda, Iysa Óz shákirtlerine:

46– Diniy muǵallimlerden saq bolıńlar! Olar uzın kiyim kiyip júrgendi, bazar maydanlarında ózlerine sıylap sálem bergendi, májilisxanalarda sıylı orında, zıyapatlarda tórde otırǵandı jaqsı kóredi+. 47Olar jesir hayallardıń úylerin jalmap jutıp, kózge kóriniw ushın uzaq duwa etedi. Bunday adamlar eń awır jaza aladı, – dedi.

21

Jesir hayaldıń sadaqası

(Mrk 12:41-44)

21^1•Iysa názer salıp, Ibadatxananıń sadaqa qutısına Qudayǵa arnalǵan sıyların salıp atırǵan baylardı kórdi+. 2Ol bir ǵárip jesir hayaldıń da eki tiyin salǵanın kórip:

3– Sizlerge haqıyqatın aytaman: bul jarlı jesir hayal hámmeden kóp saldı. 4Óytkeni bulardıń hámmesi óz baylıqlarınan awısqanın saldı. Al bul hayal jarlı bolsa da, kún kórisine kerekli barlıq aqshasın saldı, – dedi+.

Aqırzamannıń belgileri

(Mat 24:1-14; Mrk 13:1-13)

5•Geybirewler Ibadatxananıń sulıw taslar hám Qudayǵa arnalǵan sıylar menen bezetilgenin aytıp turǵanda, Iysa:

6– Sizler usı jerde kórip turǵanlarıńızdan tas ústinde tas qalmay, hámmesi qıyratılatuǵın kúnler keledi, – dedi+.

7Olar Iysadan:

– Ustaz, bular qashan boladı? Bulardıń bolatuǵının aldın ala qanday belgi bildiredi? – dep soradı.

8Iysa olarǵa:

– Aldanıwdan saq bolıńlar! Sebebi kópler Meniń atım menen kelip: «Men – Masiyxpan» yamasa «Waqıt jaqın» deydi. Olardıń izlerine ermeńler+. 9Urıslar hám kóterilisler haqqında esitkenińizde, qorqpańlar. Óytkeni dáslep usılar bolıwı tiyis. Biraq aqırı dárhal kelmeydi, – dedi.

10Sońınan Iysa olarǵa bılay dedi:

– Millet milletke qarsı, patshalıq patshalıqqa qarsı kóteriledi+. 11Kúshli jer silkiniwler, kóp jerlerde asharshılıqlar hám qırǵınlar boladı. Aspanda qorqınıshlı qubılıslar hám ullı káramatlı belgiler júz beredi+. 12Biraq bulardıń hámmesinen burın adamlar sizlerdi uslap alıp quwǵın qıladı, májilisxanalarǵa tapsırıp, qamaqqa saladı. Meniń atım ushın sizlerdi patshalar menen hákimlerdiń aldına alıp baradı+. 13Sonda sizlerge Men tuwralı gúwalıq beriwge múmkinshilik tuwıladı. 14Sonlıqtan ózlerińizdi qalay qorǵawdı aldın ala oylamawdı kewillerińizge túyip alıńlar. 15Sebebi Men sizlerge sonday sheshenlik penen danalıq beremen, sizlerge qarsı shıqqanlardıń hesh qaysısı da qarsı sóyley de, sózlerińizdi biykarlay da almay qaladı+. 16Hátte, ata-ana, aǵa-ini, aǵayin-tuwǵan hám doslarıńız da sizlerge satqınlıq isleydi. Al geybirewlerińizdi óltiredi. 17Meniń atım sebepli, sizlerdi hámme jek kóredi. 18Biraq baslarıńızdaǵı bir tal shash ta nabıt bolmaydı+. 19Sabırlılıǵıńız benen óz janıńızdı qutqarasızlar.

Erusalimniń qıyratılıwı

(Mat 24:15-21; Mrk 13:14-19)

20•– Erusalimdi áskerlerdiń qorshap alǵanın kórgenińizde, onıń wayran bolatuǵın waqtınıń jaqınlaǵanın bilińler. 21Sonda Yahudiyadaǵılar tawlarǵa qashsın. Qalanıń ishindegiler tez sırtqa shıqsın, átiraptaǵılar qalaǵa kirmesin. 22Óytkeni sol kúnler Muxaddes Jazıwda aytılǵanlardıń hámmesi orınlanatuǵın jaza kúnleri boladı. 23Sol kúnleri júkli hám emiziwli hayallarǵa qanday qıyın boladı! Sebebi jer júzinde úlken apatshılıq bolıp, bul xalıq Qudaydıń ǵázebine ushıraydı+. 24Olar qılısh júzinen ótkerilip, barlıq ellerge tutqın etip alıp ketiledi. Basqa milletlerdiń dáwranı tamam bolmaǵansha, Erusalim olar tárepinen ayaq astı qılınadı+.

Adam Ulınıń qayta keliwi

(Mat 24:29-31; Mrk 13:24-27)

25•– Quyash, ay hám juldızlarda káramatlı belgiler payda boladı. Jer júzinde xalıqlar teńizdiń shuwlap tolqınlanǵanınan úmitsizlikke túsip albıraydı. 26Adamlar dúnyaǵa kiyatırǵan apatshılıqtı kútip, qorqıwdan hálsizlenedi. Óytkeni aspan kúshleri silkinedi. 27Sonda adamlar Adam Ulınıń ullı qúdiret hám saltanat penen bultta kiyatırǵanın[*] kóredi+. 28Bul waqıyalar bola baslaǵanda turıp, baslarıńızdı kóterińler. Sebebi qutqarılıwıńız jaqın.

Sergek bolıp, duwa etińler!

(Mat 24:32-35; Mrk 13:28-31)

29•Iysa olarǵa mına tımsaldı aytıp berdi:

– Ánjir aǵashına hám basqa barlıq tereklerge qarańlar. 30Olardıń japıraq shıǵara baslaǵanın kórgenińizde, jazdıń jaqınlaǵanın ózlerińiz bilesizler. 31Sol sıyaqlı, sizler bul waqıyalardıń bolıp atırǵanın kórgenińizde, Qudaydıń Patshalıǵınıń jaqın ekenin bilińler.

32Sizlerge shının aytıp turman: bul áwlad joq bolıp ketpesinen burın bulardıń hámmesi boladı+. 33Aspan menen jer joyıladı, biraq Meniń sózlerim hesh qashan joyılmaydı+.

34Saq bolıńlar! Shaǵal-máslik qılıp, más bolıp, turmıs táshiwishleri astında júreklerińizdi awır júk baspasın. Jáne sol kún sizlerge tor sıyaqlı tosattan túspesin+. 35Óytkeni sol kún pútkil jer júzinde jasawshılardıń basına túsedi. 36Sol sebepten bolajaq bul islerden qutılıp, Adam Ulı aldında tura alıw ushın hámme waqıt sergek bolıp, duwa etińler+.

37Iysa kúndiz Ibadatxanada tálim berip, al túnlerin bolsa qaladan shıǵıp, Záytún tawında ótkizetuǵın edi+. 38Tań atıwdan pútkil xalıq Iysanı tıńlaw ushın Ibadatxanaǵa keletuǵın edi.

22

Yahudanıń satqınlıǵı

(Mat 26:1-5, 14-16; Mrk 14:1-2, 10-11; Yuxn 11:45-53)

22^1•Qutqarılıw bayramı dep atalatuǵın Ashıtqısız nan bayramı jaqınlap qalǵan edi+. 2Bas ruwxaniyler hám diniy muǵallimler xalıqtan qorqqanlıqtan, Iysanı jasırın túrde óltiriwdiń jolın izledi.

3Sonda on eki elshiniń biri – Isqariot dep atalǵan Yahudanıń ishine shaytan kirip aldı+. 4Yahuda barıp, bas ruwxaniyler hám Ibadatxananıń bas qarawılları menen Iysanı olarǵa qalay uslap beriwdi oylastı. 5Olar quwanısıp, oǵan aqsha beriwge kelisim berdi. 6Yahuda wáde berip, Iysanı olarǵa xalıq joq jerde uslap beriw ushın qolaylı payıt izledi+.

Iysanıń sońǵı keshesi

(Mat 26:17-25; Mrk 14:12-21; Yuxn 13:21-30; 1Kor 11:23-25)

7•Qutqarılıw bayramınıń qozısı shalınıwı kerek bolǵan Ashıtqısız nan bayramı jetip keldi+. 8Iysa Petr menen Yuxandı jiberip:

– Barıńlar, bizler ushın Qutqarılıw bayramınıń asın tayarlańlar, – dedi.

9Olar:

– Qay jerde tayarlawımızdı qáleyseń? – dep soradı.

10Iysa olarǵa bılay dedi:

– Qalaǵa kirgenińizde, gúze menen suw kóterip kiyatırǵan adamǵa gezlesesiz. Onıń izine erip, ol kirgen úyge kirińler 11hám úydiń iyesine: «Ustazımız: „Shákirtlerim menen birge bayram asın jeytuǵın bólme qáne?“ – dep sennen sorap atır», – deńler. 12Ol sizlerge tósekler tóselgen joqarıdaǵı úlken bólmeni kórsetedi. Sol jerde tayarlańlar.

13Olar barıp, Iysanıń aytqanlarınıń hámmesin tawıp, bayram asın tayarladı.

14•Awqatlanatuǵın waqıt bolǵanda, Iysa elshileri menen birge dasturxan átirapına otırdı. 15Olarǵa:

– Azap shekpesimnen burın bul bayram asın sizler menen birge jewdi qattı qálegen edim. 16Sizlerge aytatuǵınım: bizler Qudaydıń Patshalıǵında haqıyqıy Qutqarılıw asın jemegenimizshe, Men bul astan basqa jemeymen, – dedi+.

17Sońınan Iysa qolına keseni alıp, shúkirlik etti de:

– Bunı alıp, óz ara bólisip ishińler. 18Sebebi Meniń sizlerge aytatuǵınım: Qudaydıń Patshalıǵı kelmegenshe, Men endi júzim ishimliginen ishpeymen, – dedi.

19Soń nandı alıp, Qudayǵa shúkirlik bildirdi hám onı sındırıp, olarǵa berdi de:

– Bul – sizler ushın beriletuǵın Meniń denem. Meni eslep turıw ushın bunı isleńler, – dedi+.

20Sol sıyaqlı, keshki awqattan soń keseni alıp:

– Bul kese – Sizler ushın tógiletuǵın Meniń qanım menen bekitiletuǵın jańa kelisim+.

21Biraq qarańlar, Meni satatuǵın adamnıń qolı Meniń qolım menen bir dasturxanda+. 22Adam Ulı Quday aldın ala belgilegendey baratır. Biraq Oǵan satqınlıq qılıwshı hásiret shegedi! – dedi+.

23Shákirtler bir-birinen:

– Bul isti isleytuǵın qaysısımız? – dep soray basladı.

Hámmeden ullı kim?

24•Shákirtler arasında qaysısınıń eń ullı bolıp esaplanıwı kerek ekeni haqqında bir tartıs ta payda boldı. 25Iysa olarǵa bılay dedi:

– Milletlerdiń patshaları óz xalıqları ústinen ústemlik etedi, olarǵa biylik etiwshiler «xalıqtıń qayırqomları» dep ataladı. 26Biraq sizler bunday bolmańlar. Kerisinshe, arańızda eń úlken bolǵan eń kishidey bolsın, basshı da xızmetshidey bolsın+. 27Qaysı biri ullı: dasturxan basında otırǵan ba yamasa xızmet etip turǵan ba? Dasturxan basında otırǵan emes pe? Biraq Men sizlerdiń arańızda xızmetshideymen+.

28Sınawdan ótken waqtımda sizler Meniń menen birge boldıńlar+. 29Ákem Maǵan patshalıq biyligin bergeni sıyaqlı, Men de sizlerge patshalıq biyligin beremen+. 30Solay etip, sizler Meniń Patshalıǵımnıń dasturxanı átirapında iship-jeysizler, taxtlarda otırıp, Izraildıń on eki urıwına húkimdarlıq qılasızlar+.

Petrdiń Iysadan tanıwı haqqında

(Mat 26:31-35; Mrk 14:27-31; Yuxn 13:36-38)

31•Iysa Petrge:

– Shimon, Shimon! Adamlardıń biydaydı kepshik penen jelpigeni sıyaqlı, shaytan sizlerdi sınaw ushın ruxsat soraǵan edi+. 32Biraq Men isenimiń tawısılmasın dep, sen ushın duwa ettim. Sen Maǵan qaytıp kelgenińde, tuwısqanlarıńnıń isenimin bekkemle, – dedi+.

33Shimon Iysaǵa:

– Iyem! Seniń menen birge qamaqqa da, ólimge de barıwǵa tayarman, – dedi+.

34Biraq Iysa oǵan:

– Petr, saǵan aytatuǵınım: búgin qoraz shaqırmastan burın sen Meni tanımayman dep, Mennen úsh ret tanasań, – dedi.

Dorba hám qılısh

35Soń Iysa shákirtlerine:

– Men sizlerdi shıjlansız, dorbasız, ayaq kiyimsiz jibergenimde, ne nárseden kemshilik kórdińler? – dedi.

– Hesh nárseden, – dep juwap berdi olar+.

36Sonda Iysa olarǵa:

– Al endi kimniń shıjlanı bolsa, onı alıp júrsin. Jáne dorbasın da alsın. Kimniń qılıshı bolmasa, kiyimin satıp, qılısh alsın. 37Óytkeni sizlerge aytatuǵınım: Muxaddes Jazıwdaǵı: «Ol jınayatshılarǵa qosıp sanaldı»[*], – degen sóz Mende ámelge asıwı kerek. Awa, Men tuwralı jazılǵanlar orınlanıp atır, – dedi+.

38– Iyem! Qara, bul jerde eki qılısh bar, – dedi olar.

– Sol jetedi, – dedi Iysa.

Iysanıń Záytún tawında duwa etiwi

(Mat 26:36-46; Mrk 14:32-42)

39•Iysa shıǵıp, Óz ádeti boyınsha Záytún tawına ketti. Shákirtleri de Onıń izine erdi. 40Sol jerge kelgende, Iysa olarǵa:

– Azǵırılmawıńız ushın duwa etińler, – dedi+.

41Ózi olardan tas ılaqtırım jerdey awlaǵıraq barıp, dizerlep otırdı da, bılay dep duwa etti:

42– O, Ákem, eger Sen qáleseń, bul azap kesesin Mennen ótkizip jiber. Biraq Meniń emes, Seniń qálegeniń bolsın+. 43Sonda aspannan bir perishte Iysaǵa kórinip, Oǵan kúsh berdi+. 44Ol azap shegip atırıp, jáne de kúshlirek duwa etti. Onıń teri jerge tamǵan qan tamshıları sıyaqlı edi.

45Iysa duwa etip bolıp, ornınan turdı da, shákirtleriniń qasına keldi. Olardıń qayǵıdan sharshap, uyıqlap atırǵanın kórdi. 46Olarǵa:

– Nege uyıqlap atırsızlar? Turıńlar, azǵırılmawıńız ushın duwa etińler, – dedi.

Iysanıń qolǵa alınıwı

(Mat 26:47-56; Mrk 14:43-50; Yuxn 18:3-11)

47•Iysa ele sóylep turǵanda, bir topar adamlar payda boldı. Olardıń aldında on eki shákirtiniń biri Yahuda kiyatır edi. Ol Iysanı súyiw ushın Oǵan jaqınlastı[*]+. 48Iysa oǵan:

– Yahuda! Sen Adam Ulın súyip turıp, Oǵan satqınlıq isleyseń be? – dedi.

49Iysanıń qasındaǵılar ne bolajaǵın sezip:

– Iyem, qılıshtı iske salayıq pa? – dedi+.

50Olardıń birewi bas ruwxaniydiń qulınıń oń qulaǵın shawıp tasladı.

51Biraq Iysa:

– Toqtatıńlar, jeter endi! – dep quldıń qulaǵına qolın tiygizip, jazıp jiberdi.

52Soń Iysa Ózin uslawǵa kelgen bas ruwxaniylerge, Ibadatxananıń bas qarawıllarına hám aqsaqallarǵa bılay dedi:

– Meni uslaw ushın jınayatshıǵa qarsı shıqqanday bolıp, qılısh hám shoqmar alıp keldińler me? 53Men hár kúni sizler menen birge Ibadatxanada bolǵanımda, Maǵan qarsı qol kótermedińler. Biraq endi zaman sizlerdiki, házir qarańǵılıq ústemlik etetuǵın waqıt+.

Petrdiń Iysadan tanıwı

(Mat 26:57-58, 67-75; Mrk 14:53-54, 66-72; Yuxn 18:12-18, 25-27)

54•Olar Iysanı uslap, bas ruwxaniydiń úyine alıp bardı. Al Petr uzaqtan erip keldi. 55Háwliniń ortasına ot jaǵıp, hámmesi birge otırǵanda, Petr de olardıń arasında otırǵan edi. 56Bir shorı qız Petrdiń ottıń qasında otırǵanın kórip, oǵan tigilip qaradı da:

– Bul adam da Onıń menen birge edi, – dedi.

57Biraq Petr qızǵa:

– Yaq, qarındasım, men Onı tanımayman, – dep Iysadan tandı.

58Birazdan keyin basqa birew de Petrdi kórip:

– Sen de solardıń biriseń, – dedi.

Biraq Petr oǵan:

– Yaq, aǵa, men olardan emespen, – dedi.

59Bir saattay ótkennen soń, taǵı birew:

– Írasında da, mına adam Onıń menen birge bolǵan, sebebi ol galilalı-ǵo, – dedi bekkem isenim menen.

60Biraq Petr oǵan da:

– Aǵa, seniń ne aytıp turǵanıńdı túsinbeymen, – dedi.

Tap sol waqıtta, ol sóylep turǵanda, qoraz shaqırdı. 61Iyemiz burılıp, Petrge qaradı. Sonda Petr Iyemizdiń: «Búgin qoraz shaqırmastan burın sen Mennen úsh ret tanasań», – degen sózin esine túsirdi+. 62Sırtqa shıǵıp ketip, ókirip jıladı.

Iysanı masqaralaw

(Mat 26:59-66; Mrk 14:55-64; Yuxn 18:19-24)

63•Iysanı uslap turǵan adamlar Onı masqaralap ura basladı+. 64Onıń kózlerin baylap, Onnan:

– Wáliylik etip ayt, Seni kim urdı? – dep soradı. 65Oǵan jáne basqa da kóp jaman sózler ayttı.

Iysa joqarǵı keńes aldında

(Mat 26:59-66; Mrk 14:55-64; Yuxn 18:19-24)

66•Tań atqannan keyin, xalıq aqsaqalları, yaǵnıy bas ruwxaniyler menen diniy muǵallimler jıynalıp másláhátlesti de, Iysanı ózleriniń joqarǵı keńesine apardı. 67Onnan:

– Bizlerge ayt, Sen Masiyxpısań? – dep soradı.

Iysa olarǵa:

– Men sizlerge aytsam da, isenbeysizler. 68Sizlerge soraw bersem de, juwap bermeysizler[*]. 69Biraq endigiden bılay, Adam Ulı qúdiretli Qudaydıń oń jaǵında otıradı[*], – dedi+.

70Sonda hámmesi:

– Demek, Sen Qudaydıń Ulımısań? – dep soradı.

Iysa olarǵa:

– Meniń Sol ekenimdi ózlerińiz aytıp tursız, – dep juwap berdi.

71Sonda olar:

– Bizlerge jáne qanday gúwalıq kerek? Óz awzınan esittik-ǵo, – desti+.

23

Iysanıń Pilatqa aparılıwı

(Mat 27:1-2, 11-14; Mrk 15:1-5; Yuxn 18:28-38)

23^1•Sonda jıynalǵanlardıń hámmesi orınlarınan turıp, Iysanı Pilatqa alıp bardı da,+
2Onı bılay dep ayıplay basladı:

– Bizler bul adamnıń xalqımızdı joldan azǵırıp júrgenin anıqladıq. Ol Rim imperatorına salıq tólewge qarsı shıǵıp, Ózin Masiyxpan, yaǵnıy Patshaman dep ataydı+.

3Pilat Iysadan:

– Sen Yahudiylerdiń Patshasımısań? – dep soradı.

Iysa oǵan:

– Sol ekenimdi óziń aytıp tursań, – dep juwap berdi+.

4Pilat bas ruwxaniyler menen xalıqqa:

– Men bul adamnan hesh bir ayıp tappay turman, – dedi+.

5Biraq olar aytqanınan qaytpay:

– Ol Galila úlkesinen baslap, hátte, usı jerge deyin pútkil Yahudiyada Óz tálimatın tarqatıp, xalıqqa qozǵalań salıp júr, – dedi.

Iysa Hirod aldında

6Pilat bunı esitkende:

– Bul adam galilalı ma? – dep soradı.

7Iysanıń Hirodqa qaraslı úlkeden ekenin bilgende, Pilat Onı Hirodqa jiberdi. Sol kúnleri Hirodtıń ózi de Erusalimde edi+. 8Hirod Iysanı kórgende qattı quwandı. Óytkeni ol tuwralı kóp esitkenlikten, onı burınnan kórgisi keletuǵın hám bir káramatlı belgi kórseter dep úmitlenetuǵın edi+. 9Ol Iysaǵa kóp sorawlar berdi, biraq Iysa hesh juwap bermedi. 10Al bas ruwxaniyler menen diniy muǵallimler sol jerde turıp, Iysanı qattı ayıpladı. 11Hirod ta óz áskerleri menen birge onı kemsitip masqaraladı da, oǵan patshalıq lipas kiygizip, Pilatqa qaytarıp jiberdi. 12Bul waqıyadan burın bir-birine dushpan bolıp kelgen Hirod penen Pilat sol kúni dos bolıp qaldı.

Ólim húkimi

(Mat 27:15-26; Mrk 15:6-15; Yuxn 18:39-40; 19:1-16)

13•Pilat bas ruwxaniylerdi, basshılardı hám xalıqtı shaqırtıp alıp, 14olarǵa:

– Sizler maǵan bul adamdı xalıqtı joldan azǵırıp júr dep, alıp keldińler. Mine, men sizlerdiń kóz aldıńızda Onı tergesem de, sizlerdiń qoyǵan ayıplarıńızdıń birewin de onnan tappadım. 15Hirod ta hesh nárse tappay, onı bizlerge qaytarıp jiberdi. Kórip turǵanıńızday, ol ólim jazasına ılayıq hesh nárse islemegen. 16Sonlıqtan onı jazalap, bosatıp jiberemen, – dedi. [ 17[*]]

18Biraq xalıqtıń hámmesi bir awızdan:

– Bul adamdı joq qıl! Bizlerge Barabbanı bosatıp ber! – dep baqırıstı.

19Barabba qalada júz bergen qozǵalańǵa qatnasıp, adam óltirgeni ushın qamalǵan edi.

20Pilat Iysanı bosatıp jibermekshi bolıp, olarǵa qarata jáne sóyledi.

21Biraq olar:

– Onı atanaq aǵashqa shegelet! Shegelet! – dep baqırıstı.

22Pilat úshinshi ret olarǵa:

– Ol qanday jamanlıq isledi? Men onnan ólimge ılayıqlı hesh ayıp tappadım. Solay eken, Onı jazalap, bosatıp jibereyin, – dedi.

23Biraq olar dawıslarınıń barınsha baqırıwdı dawam etip, Iysanı atanaq aǵashqa shegeletiwdi talap qıldı hám aqırında óz degenlerine eristi. 24Solay etip, Pilat olardıń talapların orınlawǵa qarar etti. 25Olardıń soraǵan adamın, qozǵalań kótergeni hám adam óltirgeni ushın qamaqta otırǵan adamdı bosatıp, Iysanı olardıń erkine tapsırdı.

Iysanıń atanaq aǵashqa shegeleniwi

(Mat 27:32-44; Mrk 15:21-32; Yuxn 19:17-27)

26•Áskerler Iysanı alıp baratırǵanda, awıldan kiyatırǵan Shimon degen kireneli bir adamdı uslap alıp, oǵan atanaq aǵashtı arqalatıp, Iysanıń izinen júriwge májbúrledi.

27Iysanıń izine júdá kóp xalıq erip júrdi. Arasında Ol ushın zarlap jılasqan hayallar da bar edi. 28Iysa olarǵa burılıp bılay dedi:

– Erusalim qızları! Men ushın jılamańlar. Biraq ózlerińiz hám balalarıńız ushın jılańlar. 29Sebebi: «Násilsiz hayallar, hesh qashan tuwmaǵan qursaqlar hám bala emizbegen kókirekler baxıtlı!» – dep aytatuǵın kúnler keledi+. 30Sonda tawlarǵa: «Ústimizge qulańlar!», tóbeshiklerge: «Bizlerdi jerleńler!»[*] – desedi+. 31Óytkeni jap-jasıl aǵashqa usılay islese, quwraǵan aǵashqa ne qıladı eken+?

32Iysa menen birge eki jınayatshını da ólimge alıp bardı. 33«Bas súyegi» degen jerge kelgende, olar Iysanı eki jınayatshı menen birge atanaq aǵashqa shegeledi. Jınayatshılardıń birewi Onıń oń tárepinde, ekinshisi shep tárepinde edi. 34Iysa:

– Áke, olardı keshire gór! Olar ne islep atırǵanın bilmeydi, – dedi.

Áskerler shek taslap, Iysanıń kiyimlerin bólisti[*]+.

35Xalıq sol jerde qarap turdı. Al basshılar Iysanıń ústinen kúlip:

– Ol basqalardı qutqarǵan edi-ǵo. Eger Ol Qudaydıń jibergen Masiyxı, Qudaydıń Tańlaǵanı bolsa, Ózin Ózi qutqarsın, – dedi+.

36Áskerler de Oǵan jaqınlasıp, Onı masqaraladı hám sirke suwın berip:

37– Eger Sen Yahudiylerdiń Patshası bolsań, Ózińdi Óziń qutqar, – desti.

38Iysanıń bas betinde: «BUL – YAHUDIYLERDIŃ PATSHASÍ» degen[*] jazıw bar edi.

39Atanaq aǵashqa shegelengen jınayatshılardıń biri:

– Sen Masiyx emesseń be? Qáne, onda Ózińdi de, bizlerdi de qutqar, – dep mazaq etti.

40Al ekinshisi oǵan keyip:

– Óziń de birdey jazaǵa húkim etilip turıp, Qudaydan qorqpaysań ba? 41Bizler islerimizge ılayıq ádil jaza aldıq. Al Ol hesh qanday jamanlıq qılǵan joq-ǵo, – dedi+. 42Soń Iysaǵa: – Iysa, Óz Patshalıǵıńa kirgenińde, meni esińe al! – dedi.

43Iysa oǵan:

– Saǵan shının aytaman: sen búgin Meniń menen birge jánnette bolasań, – dedi.

Iysanıń jan tapsırıwı

(Mat 27:45-56; Mrk 15:33-41; Yuxn 19:28-30)

44-45•Túski saat on ekiler shamasında kún jaqtısın túsirmey, saat úshlerge deyin pútkil jerdi qarańǵılıq qaplap turdı. Ibadatxanadaǵı Muxaddesxananıń perdesi ortasınan ekige bólinip, jırtılıp ketti++. 46Iysa bálent dawıs penen baqırıp:

– Áke! Ruwxımdı qollarıńa tapsıraman[*], – dedi.

Usını aytıp boldı da, jan tapsırdı+.

47Bolǵan waqıyalardı kórgen júzbası Qudaydı alǵıslap:

– Haqıyqattan da, bul haq adam eken, – dedi.

48Tamashaǵa jıynalǵan pútkil xalıq bolǵan waqıyalardı kórip, júrek-bawırları ezilip, izlerine qayttı+. 49Biraq Iysanı bilgenlerdiń hámmesi hám Galiladan Onıń izine erip kelgen hayallar bularǵa uzaqtan qarap turdı+.

Iysanıń qábirge qoyılıwı

(Mat 27:57-61; Mrk 15:42-47; Yuxn 19:38-42)

50-51•Keńestiń qararı menen isinde qatnaspaǵan, keńes aǵzası bolǵan Yusup atlı jaqsı hám haq bir adam bar edi. Ol Yahudiyanıń Arimatiya qalasınan bolıp, Qudaydıń Patshalıǵın kútip júrgen edi. 52Yusup Pilatqa barıp, Iysanıń denesin soradı. 53Onı atanaq aǵashtan túsirip alıp, zıǵır kepinge oradı hám ele hesh kim qoyılmaǵan jartasta oyılǵan bir qábirge qoydı+. 54Bul yahudiylerdiń tayarlıq kúni[*] bolıp, Shabbat kúni kirip kiyatırǵan edi.

55Iysa menen birge Galiladan kelgen hayallar da Yusupke erip barıp, qábirdi hám Iysanıń denesiniń qalay qoyılǵanın kórdi. 56Olar úylerine qaytıp kelip, xosh iyisli maylar hám átirler tayarlap qoydı.

Al Shabbat kúni Qudaydıń buyrıǵı boyınsha dem aldı+.

24

Iysanıń qayta tiriliwi

(Mat 28:1-10; Mrk 16:1-8; Yuxn 20:1-10)

24^1•Ekshembi kúni tań sáhárde hayallar[*] tayarlap qoyǵan xosh iyisli mayların alıp, qábirge keldi. 2Olar qábirdiń awzındaǵı tastıń domalatıp alıp taslanǵanın kórdi. 3Biraq ishke kirgende, Iyemiz Iysanıń denesin taba almadı. 4Olar buǵan tań qalısıp turǵanda, tosattan jarqıraǵan kiyim kiygen eki adam payda boldı+. 5Hayallardıń húreyleri ushıp, basların jerge iygende, eki adam olarǵa bılay dedi:

– Tirini ólilerdiń arasınan nege izleysizler? 6Ol bul jerde joq, Ol qayta tirildi! Galilada bolǵanında, Onıń sizlerge ne aytqanın eslerińizge túsirińler. 7Ol sizlerge: «Adam Ulı gúnakar adamlardıń qolına uslap beriledi, atanaq aǵashqa shegelenedi hám úshinshi kúni qayta tiriledi», – degen edi+. 8Sonda olar Iysanıń sózlerin eslerine túsirdi+.

9Qábirden qaytıp barǵan hayallar bulardıń hámmesin on bir elshige hám basqa barlıq adamlarǵa xabarladı. 10Bul xabardı elshilerge jetkizgenler magdalalı Máriyam, Yuxanna, Yaqıptıń anası Máriyam hám olar menen birge júrgen basqa hayallar edi+. 11Biraq bul sózler elshilerge bos gáp bolıp kórinip, olar hayallarǵa isenbedi+. 12Al Petr ornınan turıp, qábir tárepke qaray juwırıp ketti. Ol ishke úńilip qaraǵanda, sol jerde jatırǵan zıǵır kepindi ǵana kórdi. Bolǵan waqıyaǵa tań qalıp, izine qayttı.

Emmausqa baratuǵın jolda

(Mrk 16:12-13)

13•Tap sol kúni shákirtlerdiń ekewi Erusalimnen on eki shaqırımday qashıqlıqtaǵı Emmaus dep atalatuǵın bir awılǵa baratırıp, 14bolǵan usı waqıyalar haqqında óz ara sóylesti. 15Olar óz ara sóylesip, pikir alısıp baratırǵanda, Iysanıń Ózi olarǵa jaqınlap, qatar júrdi. 16Biraq olardıń kózleri baylanǵanday bolıp, Onı tanımadı+. 17Iysa olardan:

– Sizler óz ara neler haqqında sóylesip baratırsızlar? – dep soradı.

Olar tunjırap toqtap qaldı. 18Arasındaǵı Kleopa atlı birewi Oǵan:

– Erusalimde bolsań da, usı kúnlerde sol jerde júz bergen waqıyalardan hesh xabarı joq, jalǵız Sen shıǵarsań, – dedi+.

19Iysa olardan:

– Qanday waqıyalardan? – dep soradı.

Olar juwap berip:

– Nasıralı Iysa haqqındaǵı waqıyalardan. Ol Qudaydıń hám pútkil xalıqtıń aldında isinde de, sózinde de qúdiretli bolǵan payǵambar edi. 20Bas ruwxaniylerimiz benen basshılarımız Onı ólim jazasına hám atanaq aǵashqa shegelewge tapsırdı+. 21Al bizler Onı Izraildı azat etedi dep, úmit etken edik. Mine, bul waqıyalardıń bolǵanına búgin úsh kún boldı. 22Bunıń ústine, aramızdaǵı hayallardıń geybirewleri bizlerdi tań qaldırdı. Olar erte tańda qábirge barıp, 23Onıń denesin tappay keldi. Qaytıp kelip, Iysanıń tiri ekenin bildirgen perishtelerdi kórgenin aytıp berdi. 24Jáne bizlerdiń ishimizdegi ayırımlarımız qábirge barıp, anıq hayallardıń aytqanınday ekenin kóripti. Biraq Iysanıń Ózin kórmepti, – dedi.

25Iysa olarǵa bılay dedi:

– Háy, aqılsızlar! Payǵambarlardıń aytqanlarınıń hámmesine shın júrekten isenbeytuǵınlar! 26Masiyx usı azaplardı shegip, Óz saltanatına kiriwi kerek emes pe edi+?

27Sońınan Muwsanıń hám barlıq payǵambarlardıń Jazıwlarınan baslap, Muxaddes Jazıwlardıń hámmesinde Ózi haqqında aytılǵanlardı olarǵa túsindirip berdi+.

28Olar ózleri baratırǵan awılǵa jaqınlaǵanda, Iysa Ózin jolın dawam etetuǵın qılıp kórsetti. 29Biraq olar:

– Bizler menen birge qal, kún batıwǵa shamalasıp, kesh bolajaq, – dep Onnan ótindi.

Solay etip, Iysa olar menen birge qalıw ushın awılǵa kirdi.

30Olar menen dasturxan basında otırǵanda Iysa nandı alıp, Qudayǵa shúkirlik etti hám sındırıp, olarǵa berdi+. 31Sonda ǵana olardıń kózleri ashılıp, Onı tanıdı. Biraq Iysa kózden ǵayıp boldı. 32Olar bir-birine:

– Ol jolda bizler menen sóylesip, Muxaddes Jazıwlardı túsindirgende, júreklerimiz quwanıshqa tolmaǵan ba edi? – dedi.

33Dárriw orınlarınan turıp, Erusalimge qaytıp keldi. On bir elshini hám olar menen birge jıynalǵanlardı taptı. 34Jıynalǵanlar:

– Iyemiz haqıyqattan qayta tirilip, Shimonǵa kórinipti, – desti+.

35Sonda eki shákirt te joldaǵı waqıyalardı hám Iysa nandı sındırǵanda, Onı qalay tanıp qalǵanın aytıp berdi.

Iysanıń shákirtlerine kóriniwi

(Mat 28:16-20; Mrk 16:14-18; Yuxn 20:19-23; Elsh 1:6-8)

36•Olar usını aytısıp turǵanda, Iysanıń Ózi olardıń ortasında payda bolıp:

– Tınıshlıq sizlerge yar bolsın! – dedi.

37Biraq shákirtler árwaq kórip turmız dep oylap, tań qalısıp, qattı qorqıstı+. 38Iysa olarǵa:

– Nege hayran qalıp tursızlar? Nege kewillerińizge bunday gúmanlı oylar keledi? 39Meniń qollarıma hám ayaqlarıma qarańlar. Bul Meniń Ózimmen. Maǵan qol tiygizip kórińler. Árwaqta et penen súyek bolmaydı, biraq kórip turǵanıńızday, Mende bar, – dedi+.

40Usını aytıp, olarǵa qolların hám ayaqların kórsetti. 41Al shákirtleri quwanısıp hám ań-tań bolıp, ele isenbey turǵanda, Iysa olardan:

– Bul jerde jeytuǵın bir nárseńiz bar ma? – dep soradı+.

42Olar Oǵan pisirilgen balıqtıń bir bólegin berdi. 43Iysa onı alıp, olardıń kóz aldında jedi.

44Sońınan Iysa olarǵa:

– Sizler menen birge bolǵanımda, Men tuwralı Muwsanıń Nızamında, payǵambarlardıń Jazıwlarında hám Zaburda jazılǵanlardıń hámmesi orınlanıwı tiyis, dep aytqan edim, – dedi.

45Keyin Muxaddes Jazıwlardı túsiniw ushın olardıń zeyinlerin ashtı+
46hám dawam etip olarǵa bılay dedi:

– Masiyx azap shegip, úshinshi kúni ólimnen qayta tiriledi, – dep te jazılǵan+. 47– Erusalimnen baslap barlıq xalıqlarǵa Onıń atı menen táwbe etse, gúnalarınıń keshiriletuǵının járiyalaw tiyis. 48Al sizler bulardıń gúwasısızlar+. 49Mine, Men Ákemniń wáde etkenin sizlerge jiberemen. Biraq sizler joqarıdan bul qúdiretti alǵanǵa deyin usı qalada qalıńlar, – dedi+.

50•Sońınan Iysa shákirtlerin qaladan sırtqa, Betaniyaǵa deyin apardı. Qolların kóterip, olarǵa pátiyasın berdi+. 51Pátiyasın berip turǵanda olardan uzaqlasıp, aspanǵa alındı. 52Shákirtler Iysaǵa tájim etip, úlken quwanısh penen Erusalimge qaytıp keldi+. 53Qudaydı alǵıslap, hámme waqıt Ibadatxanada boldı+.

* 1:17 Iliyas – Iysa Masiyx tuwılmastan burın IX ásirde jasaǵan payǵambar. 3Pat 18:1-46; Mal 4:5-6.

* Luk 1:28 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Hayallar arasında sen jarılqanǵansań».

* 1:59 Jar 17:9-14.

* 2:11 Masiyx – «Basına may quyılǵan adam» degendi ańlatadı. Quday wáde etken Qutqarıwshı. Sózlikke qarań.

* 2:22 Leb 12:1-8.

* 2:23 Shıǵ 13:2, 12.

* 2:24 Leb 12:8.

* 2:41 Qutqarılıw bayramı – sózlikke qarań.

* 3:3 Suwǵa shomıldırıw – grek tilinde «baptizo». Bul rásim adamlardıń Qudaydıń aldında táwbe etip, taza ómirdi baslawınıń nıshanı.

* 3:4-6 Iysh 40:3-5.

* 3:22 Zab 2:7; Iysh 42:1.

* Luk 4:4 Bazı qoljazbalarda al Qudaydıń hár bir sózi arqalı degen sózler de bar.

* 4:4 Nzm 8:3.

* Luk 4:8Muxaddes Jazıwda – Bazı qoljazbalarda bul sózdiń aldında Joq bol, shaytan! degen sóz de bar.

* 4:8 Nzm 6:13.

* 4:10-11 Zab 90:11-12.

* 4:12 Nzm 6:16.

* 4:18-19 Mayladı – Qudaydıń tapsırǵan jumısı ushın maylanıp, tayınlanıw

* Luk 4:18-19 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: Meni jaralı júreklerdi emlew ushın jiberdi.

* 4:18-19 Iysh 61:1-2.

* 4:25-26 3Pat 17:1-24.

* 4:27 4Pat 5:1-14.

* 5:10 Adamlardı awlaytuǵın awshı – Qudaydıń jolına túsiriwshi.

* 5:14 Leb 14:1-32.

* 5:17 Pariseyler – Iysanıń zamanında yahudiy xalqınıń kúshli diniy toparı.

* 5:24 Adam Ulı – Iysa Masiyx Ózin kóbinese usılay atadı, sózlikke qarań.

* 5:27 Lebiy – Matta dep te tanılǵan. Mat 9:9 qarań.

* Luk 5:38 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Sonda ekewi de saqlanadı».

* 6:2 Shıǵ 34:21.

* Luk 6:9 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Olar úndemedi».

* 6:15 Matta – Lebiy dep te tanılǵan. Mat 9:9 qarań.

* 7:27 Mal 3:1.

* 7:41 Dinar – bir dinar jumısshınıń bir kúnlik is haqısı.

* Luk 8:3 Iysaǵa hám Onıń shákirtlerine – Bazı qoljazbalarda «Oǵan» (Iysaǵa), basqalarında «olarǵa», (Iysaǵa hám Onıń shákirtlerine).

* 8:10 Iysh 6:9.

* Luk 8:15 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Iysa usılardı aytıp bolǵannan soń dawıslap: Qulaǵı bar adam jaqsılap esitip alsın! – dedi».

* Luk 8:45 Petr – Bazı qoljazbalarda «Petr menen janındaǵılar».

* Luk 8:45 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Nege: „Maǵan kim qolın tiygizdi?“, – dep soraysań?»

* Luk 8:54 Bazı qoljazbalarda «…olardıń hámmesin sırtqa shıǵarıp jiberip atırıp» degen sózler de bar.

* Luk 9:10 Betsayda dep atalǵan qalaǵa – Bazı qoljazbalarda «Betsayda degen qalaǵa jaqın jerdegi bir shólge».

* Luk 9:54 Bazı qoljazbalarda «Iliyastıń islegenindey» degen sózler de bar.

* Luk 9:55 olarǵa keyidi – Bazı qoljazbalarda «olarǵa keyip, bılay dedi: „Sizler qaysı ruwxqa tiyisli ekenińizdi bilmeysiz“».

* Luk 9:56 Sońınan olar basqa awılǵa ketti – Bazı qoljazbalarda: «„Sebebi Adam Ulı adamlardı joq qılıw ushın emes, al olardı qutqarıwǵa keldi.“ Sońınan olar basqa awılǵa ketti».

* Luk 10:1 jetpis eki – Bazı qoljazbalarda «jetpis». Jáne 17-ayatta da sonday.

* 10:12 Jar 19:24-28.

* 10:27 Nzm 6:5.

* 10:27 Leb 19:18.

* 10:32 Lebiyli – lebiy urıwına tiyisli adam. Olar Ibadatxanada xızmet etken. 1Jln 23:28-32.

* Luk 11:2 Áke! – Bazı qoljazbalarda «Aspandaǵı Ákemiz!»

* Luk 11:2 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Aspanda orınlanǵanı sıyaqlı, jerde de Seniń erkiń orınlansın».

* Luk 11:4 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Shaytannan qutqara gór».

* Luk 11:11 Bazı qoljazbalarda «…nan sorasa, oǵan nan ornına tas beredi. Ya bolmasa» degen sózler de bar.

* 11:29 Yuns 2:1, 11.

* 11:31 3Pat 10:1-10.

* 11:32 Yuns 3:6-9.

* 11:50-51 Jar 4:8.

* 11:50-51 2Jln 24:20-22.

* 13:19 Qıshqıl tuqım – gorchica.

* 13:35 Zab 117:26.

* Luk 14:24 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Óytkeni mirát etilgenler kóp, al tańlap alınǵanlar az».

* 15:8 On draxma – bir draxma jumısshınıń bir kúnlik is haqısı.

* 17:27 Jar 6:5–7:1.

* 17:28-29 Jar 19:1-29.

* 17:32 Jar 19:23-26.

* Luk 17:36 Bazı qoljazbalarda 36-ayat ta bar: «Eki adam atızda bolsa, birewi alınıp, ekinshisi qaldırıladı».

* 18:20 Shıǵ 20:12-16; Nzm 5:16-20.

* 18:38 Dawıttıń Urpaǵı – Masiyxtıń basqa ataǵı.

* 19:13 On mina – bir mina jumısshınıń úsh aylıq is haqısı.

* 19:38 Zab 117:26.

* 19:46 Iysh 56:7.

* 19:46 Erm 7:11.

* 20:17 Zab 117:22.

* Luk 20:23 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Sizler Meni nege sınap atırsızlar?»

* 20:27 Saddukeyler – Iysanıń zamanında yahudiylerdiń kúshli diniy toparı.

* 20:28 Nzm 25:5-6.

* 20:37 Shıǵ 3:6.

* 20:42-43 Zab 109:1.

* 21:27 Dan 7:13.

* 22:37 Iysh 53:12.

* Luk 22:47 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Sebebi bul belgini ol olarǵa bergen edi: Men kimdi súysem, Ol – Sonıń Ózi».

* Luk 22:68 Bazı qoljazbalarda «…hám sizler meni jibermeysizler» degen sózler de bar.

* 22:69 Zab 109:1.

* Luk 23:17 Bazı qoljazbalarda 17-ayat ta bar: «Pilat hár Qutqarılıw bayramında olar ushın bir tutqındı bosatıp jiberiwi kerek edi».

* 23:30 Hosh 10:8.

* 23:34 Zab 21:19.

* Luk 23:38 Bazı qoljazbalarda «…grek, latın hám evrey tillerinde» degen sózler de bar.

* 23:46 Zab 30:6.

* 23:54 Tayarlıq kúni – juma kúni.

* Luk 24:1 Bazı qoljazbalarda «…olar menen taǵı basqalar» degen sózler de bar.

+ 1:3 Elsh 1:1
+ 1:5 Mat 2:1, 1Jln 24:10, Shıǵ 28:1
+ 1:6 Fil 3:6
+ 1:7 1Pat 1:2
+ 1:8 1Jln 24:19
+ 1:9 Shıǵ 30:7-8
+ 1:10 Zab 140:2
+ 1:11 Shıǵ 30:1-10
+ 1:13 Elsh 10:4

+ 1:15 Luk 7:28, San 6:2-3, Luk 7:33, Iysh 49:1, Erm 1:4-5, Gal 1:15

+ 1:17 Mal 4:5, Mat 11:14, Mat 17:12-13, Mal 4:6, Mal 3:1, Mrk 1:2

+ 1:18 Jar 15:8, Biy 6:17
+ 1:19 Dan 8:16, Dan 9:21
+ 1:25 Jar 30:23

+ 1:26 Dan 8:16, Dan 9:21, Mat 2:23, Yuxn 1:45, Mat 1:16

+ 1:28 Biy 13:3

+ 1:31 Iysh 49:1, Mat 1:20

+ 1:32 2Pat 7:13, Zab 88:4, Iysh 9:7, Mrk 11:10

+ 1:33 Dan 7:14, Dan 7:27, Obd 1:21, Zxr 14:9, 1Kor 15:24, Ayan 11:15

+ 1:35 Mat 18:20, Zab 2:7, Mat 14:33

+ 1:37 Jar 18:14, Ayup 42:2, Erm 32:17, Mrk 10:27

+ 1:46 1Pat 2:1-10
+ 1:47 Zab 34:9, Iysh 61:10, Xab 3:18
+ 1:48 1Pat 1:11, Luk 11:27
+ 1:49 Zab 98:3, Zab 110:9
+ 1:50 Nzm 5:10, Nzm 7:9
+ 1:51 Iysh 51:9
+ 1:52 Ayup 5:11, Zab 146:6, Ezk 21:26
+ 1:53 Zab 106:9

+ 1:54 Jar 17:19, Rim 4:13, Gal 3:16, Evr 2:16

+ 1:59 Jar 17:12, Leb 12:3
+ 1:68 Zab 110:9, Zab 129:8
+ 1:69 Elsh 3:21, Rim 1:2, Tit 1:1-2
+ 1:71 Zab 105:10
+ 1:72 Leb 26:42, Zab 104:8

+ 1:73 Jar 22:16-18, Jar 26:3, Evr 6:13, Sef 3:15

+ 1:76 Luk 7:26, Luk 20:6, Mal 3:1, Mat 3:3, Mrk 1:2-3

+ 1:77 Luk 3:3

+ 1:78 Zab 83:12, Mal 4:2

+ 1:79 Zab 106:10, Iysh 9:2, Iysh 42:7, Iysh 49:9, Mat 4:16

+ 1:80 Luk 3:2
• 2:1 Mat 1:18-25
+ 2:1 San 1:2, 1Jln 21:1, Elsh 5:37
+ 2:4 Luk 1:26-27, 1Pat 17:58
+ 2:9 Elsh 12:7
+ 2:11 Mat 1:21, Iysh 9:6
+ 2:12 1Pat 2:34, 4Pat 19:29
+ 2:13 Ayan 5:11
+ 2:14 Zab 148:1, Luk 19:38
+ 2:19 Dan 7:28, Luk 2:51
+ 2:21 Jar 17:12-13, Leb 12:3
+ 2:22 Leb 12:4
+ 2:23 Shıǵ 13:2
+ 2:24 Leb 12:8
+ 2:25 Iysh 40:1, Iysh 57:18
+ 2:30 Iysh 42:6, Iysh 49:6, Yuxn 8:12
+ 2:35 Yuxn 19:25
+ 2:37 Elsh 13:2, Elsh 14:23
+ 2:39 Mat 2:23, Luk 1:26-27
+ 2:41 Nzm 16:1
+ 2:43 Leb 23:8
+ 2:50 Luk 9:45, Luk 18:34
+ 2:51 Dan 7:28, Luk 2:19
+ 2:52 1Pat 2:26
• 3:1 Mat 3:1-12, Mrk 1:1-8, Yuxn 1:19-28
+ 3:1 Luk 13:1, Luk 23:1, Luk 9:7

+ 3:2 Mat 26:3, Yuxn 11:49, Luk 1:63, Luk 1:80, Yuxn 1:6-7

+ 3:6 Iysh 40:3-5, Iysh 52:10
+ 3:7 Mat 12:34, Mat 23:33
+ 3:8 Luk 16:24, Yuxn 8:33
+ 3:9 Luk 13:9, Mat 7:19
+ 3:10 Elsh 2:37, Elsh 16:30
+ 3:11 Iysh 58:7, Mat 25:35, Yaqp 2:15-16
+ 3:14 Luk 19:8
+ 3:15 Yuxn 1:19-20
+ 3:16 Iol 2:28
+ 3:17 Iysh 30:24, Mal 4:1, Mat 13:30

+ 3:20 Mat 11:2, Mat 14:1-12, Mrk 6:17-18, Yuxn 3:24

• 3:21 Mat 3:13-17, Mrk 1:9-11

+ 3:21 Elsh 7:56

+ 3:22 Iysh 11:2, Yuxn 1:32-33, Mrk 9:7, Yuxn 12:28, Iysh 42:1, Luk 9:35, 2Pet 1:17

• 3:23 Mat 1:1-17
+ 3:23 San 4:3
+ 3:27 1Jln 3:17-19, Ezr 3:2, Xag 1:1
+ 3:31 2Pat 5:14
+ 3:32 1Pat 17:12, Iysh 11:1, Rut 4:18-22
+ 3:33 Jar 38, San 26:21
+ 3:34 1Jln 1:17-27
+ 3:38 Jar 5
• 4:1 Mat 4:1-11, Mrk 1:12-13

+ 4:2 1Jln 21:1, 1Sal 3:5, Nzm 9:9, 3Pat 19:8, Mat 21:18

+ 4:4 Nzm 8:3
+ 4:6 1Yuxn 5:19, Ayan 13:2
+ 4:8 Nzm 6:13
+ 4:10 Zab 90:11-12
+ 4:12 Nzm 6:16
• 4:14 Mat 13:53-58, Mrk 6:1-6
+ 4:15 Mrk 1:21
+ 4:16 Mat 2:23, Luk 2:39

+ 4:18 Iysh 11:2, Iysh 58:6, Leb 25:10, Iysh 61:1-2

+ 4:23 Mat 11:23, Mrk 2:1-12, Yuxn 4:46-53
+ 4:24 Yuxn 4:44
+ 4:25 3Pat 17:1, 3Pat 18:2, Yaqp 5:17
+ 4:26 3Pat 17:9

+ 4:27 Leb 13:3, San 12:10, 2Jln 26:20, 4Pat 5:1-14

+ 4:30 Yuxn 8:59, Yuxn 10:39
• 4:31 Mrk 1:21-28
+ 4:31 Mat 4:13
+ 4:32 Mat 7:28-29

+ 4:34 Mat 8:29, Mrk 1:23-24, Luk 8:28, Elsh 19:15

+ 4:35 Luk 9:42, Elsh 8:7
• 4:38 Mat 8:14-17, Mrk 1:29-34
+ 4:38 1Kor 9:5
+ 4:41 Zab 2:7, Mat 12:16, Mrk 3:12
• 4:42 Mrk 1:35-39
+ 4:42 Luk 5:16
+ 4:43 Iysh 61:1
• 5:1 Mat 4:18-22, Mrk 1:16-20
+ 5:1 San 34:11, Mat 14:34, Mrk 6:53
+ 5:4 Yuxn 21:6
+ 5:8 Iysh 6:5
+ 5:10 Mat 13:47
• 5:12 Mat 8:1-4, Mrk 1:40-45

+ 5:12 Leb 13:3, San 12:10, 4Pat 5:1, 2Jln 26:20, Mrk 9:22

+ 5:14 Mat 9:30, Mat 17:9, Mrk 1:34, Leb 14:1-32, Luk 17:14

+ 5:16 Mat 14:23, Luk 4:42
• 5:17 Mat 9:1-8, Mrk 2:1-12
+ 5:17 Luk 6:19, Luk 8:46
+ 5:20 Mat 8:10, Mrk 10:52, Luk 7:48
+ 5:21 Mat 26:65, Zab 31:5, Iysh 43:25
• 5:27 Mat 9:9-17, Mrk 2:13-22
+ 5:29 Luk 19:6
+ 5:30 Luk 15:2
+ 5:32 Luk 15:7, 1Tim 1:15
• 5:33 Mat 9:14-17, Mrk 2:18-22

+ 5:33 Mat 11:2, Luk 11:1, Yuxn 1:35, Luk 18:12

+ 5:34 Mat 25:1-13, Yuxn 3:29, Ayan 19:7, Ayan 21:2

+ 5:35 Mrk 14:7, Luk 17:22
• 6:1 Mat 12:1-14, Mrk 2:23
+ 6:1 Nzm 23:25
+ 6:2 Shıǵ 20:8-10, San 15:32-36
+ 6:3 1Pat 21:6
+ 6:4 Shıǵ 25:30, Leb 24:5-9
+ 6:6 Mrk 1:21
+ 6:7 Luk 14:1, Luk 20:20
+ 6:9 Luk 14:3
+ 6:10 3Pat 13:6
• 6:12 Mat 10:1-4, Mrk 3:13-19
+ 6:14 Mat 16:18, Yuxn 1:42
+ 6:15 Mat 9:9
+ 6:16 Luk 22:47
• 6:17 Mat 4:23
+ 6:19 Luk 5:17, Luk 8:46
+ 6:20 Sef 3:12

+ 6:21 Zab 41:2, Iysh 55:1, Yuxn 7:37, Waz 7:3, 2Kor 7:10

+ 6:22 1Pet 4:14
+ 6:23 Elsh 5:41, Yaqp 1:2, 2Kor 12:10
+ 6:24 Amo 6:1, Mat 6:2, Yaqp 5:1
+ 6:25 Iysh 65:13, Hkm 14:13, Iysh 65:14
+ 6:26 Iysh 30:10, Mix 2:11
• 6:27 Mat 5:38-48
+ 6:28 Luk 23:34, Elsh 7:60, 1Pet 3:9
+ 6:29 Joq 3:30, 1Pet 2:23, 1Kor 6:7
+ 6:30 Nzm 15:7-8, Hkm 21:26
+ 6:31 Mat 7:12
+ 6:35 Zab 36:26
+ 6:36 Mat 5:7
• 6:37 Mat 7:1-5

+ 6:37 Rim 14:10, 1Kor 4:5, Rim 2:1, Rim 14:10, Yaqp 2:13

+ 6:38 2Kor 9:6, Mrk 4:24, Rim 2:1
+ 6:39 Mat 15:14
+ 6:40 Mat 10:24, Yuxn 13:16
• 6:43 Mat 7:17-20, Mat 12:33-35
+ 6:45 Hkm 12:5, Mat 15:18, Yaqp 3:6
• 6:46 Mat 7:24-27

+ 6:46 Hosh 8:2, Mat 7:22, Mat 25:11, Yuxn 13:13

+ 6:48 Hkm 10:25, Hkm 12:3
• 7:1 Mat 8:5-13
+ 7:4 Elsh 10:2
+ 7:7 Zab 106:20
+ 7:13 Mat 20:34
+ 7:14 Luk 8:54
+ 7:15 3Pat 17:23, 4Pat 4:36
+ 7:16 Nzm 18:15, Mat 21:11
• 7:18 Mat 11:2-19
+ 7:19 Yuxn 4:25, Yuxn 6:14, Yuxn 11:27
+ 7:22 Iysh 35:5, Iysh 61:1
+ 7:23 Yuxn 6:61, Yuxn 16:1
+ 7:24 Luk 3:2
+ 7:26 Mat 14:5, Mat 21:26
+ 7:27 Shıǵ 23:20, Mal 3:1, Mrk 1:2
+ 7:28 Luk 1:15
+ 7:29 Luk 3:12
+ 7:33 Mat 3:4, Luk 1:15
+ 7:34 Yuxn 2:1, Yuxn 12:2, Luk 5:30
• 7:36 Mat 26:6-13, Mrk 14:3-9, Yuxn 12:1-8
+ 7:39 Luk 15:2
+ 7:41 Mat 18:28

+ 7:42 Mat 6:14, Mrk 11:25-26, Efs 4:32, Kol 3:13

+ 7:46 Zab 22:5

+ 7:48 Luk 5:20

+ 7:50 Luk 8:48, Luk 17:19, Luk 18:42, Efs 2:8

+ 8:1 Luk 4:43

+ 8:2 Luk 23:49, Mat 27:56, Mrk 16:9, Luk 24:10, Yuxn 19:25

+ 8:3 Luk 24:10
• 8:4 Mat 13:1-9, Mrk 4:1-9
+ 8:7 Erm 4:3
+ 8:8 Mat 11:15, Ayan 2:7
• 8:9 Mat 13:10-23, Mrk 4:10-25

+ 8:10 Mat 19:11, Iysh 6:9, Iysh 42:20, Erm 5:21

+ 8:11 Iysh 55:10-11, Elsh 8:4
+ 8:13 Gal 1:6, Evr 6:4
+ 8:14 Mat 6:25, Mrk 10:23, 1Tim 6:10
+ 8:15 Yuxn 15:5
+ 8:16 Mat 5:15, Luk 11:33
+ 8:17 Mat 10:26, Luk 12:2
+ 8:18 Hkm 9:9
• 8:19 Mat 12:46-50, Mrk 3:31-35

+ 8:19 Mrk 6:3, Yuxn 2:12, Yuxn 7:3, Elsh 1:14, 1Kor 9:5, Gal 1:19

+ 8:21 Yuxn 15:14, Evr 2:11
• 8:22 Mat 8:23-27, Mrk 4:35-41
+ 8:22 Mat 8:18, Mrk 4:35
+ 8:24 Zab 64:8, Zab 88:10, Zab 103:7
• 8:26 Mat 8:28-34, Mrk 5:1-20
+ 8:28 Luk 4:34
+ 8:35 Luk 10:39
+ 8:37 Luk 5:8, Elsh 16:39
+ 8:39 Zab 65:16
• 8:40 Mat 9:18-26, Mrk 5:21-43
+ 8:41 Luk 13:14, Elsh 13:15, Elsh 18:8
+ 8:43 Leb 15:25
+ 8:44 Mrk 3:10
+ 8:46 Luk 5:17, Luk 6:19
+ 8:48 Luk 7:50, Efs 2:8
+ 8:51 Mrk 14:33, Luk 9:28
+ 8:52 Yuxn 11:11

+ 8:54 Mrk 1:31, Mrk 9:27, Elsh 3:7, Elsh 9:41, Luk 7:14

+ 8:56 Mrk 1:44, Mrk 9:9
• 9:1 Mat 10:5-15, Mrk 6:7-13
+ 9:1 Luk 6:12-16
+ 9:5 Elsh 13:51
+ 9:6 Mrk 1:15
• 9:7 Mat 14:1-12, Mrk 6:14-29
+ 9:7 Luk 3:1, Luk 9:19
+ 9:8 3Pat 17:1, Mal 4:5
+ 9:9 Luk 3:19-20, Luk 23:8
• 9:10 Mat 14:13-21, Mrk 6:30-44, Yuxn 6:1-14
+ 9:10 Luk 9:2
+ 9:13 4Pat 4:42-44
• 9:18 Mat 16:13-19, Mrk 8:27-29
+ 9:19 Luk 9:7, 3Pat 17:1, Mal 4:5
+ 9:20 Luk 22:67, Yuxn 11:27
• 9:21 Mat 16:20-28, Mrk 8:30

+ 9:22 Luk 17:25, Luk 18:33, Luk 24:7, Yuxn 2:19

+ 9:23 Mat 10:38-39, Luk 14:27

+ 9:25 Luk 12:20

+ 9:26 Rim 1:16, 2Tim 1:8, Nzm 33:2, Dan 7:13, Zxr 14:5

+ 9:27 Luk 21:32, Yuxn 21:22
• 9:28 Mat 17:1-8, Mrk 9:2-8
+ 9:28 Mrk 14:33, Luk 8:51
+ 9:29 Dan 7:9
+ 9:30 Mal 4:5

+ 9:35 Iysh 42:1, Luk 23:35, Nzm 18:15, 2Pet 1:17

• 9:37 Mat 17:14-18, Mrk 9:14-27
+ 9:42 Luk 4:35
• 9:43 Mat 17:22-23, Mrk 9:30-32
+ 9:44 Luk 9:22, Luk 18:32-33
+ 9:45 Luk 2:50, Luk 18:34
• 9:46 Mat 18:1-5, Mrk 9:33-40
+ 9:48 Mat 10:40, Luk 10:16, Yuxn 13:20

+ 9:49 Mat 7:22, Mat 12:27, Elsh 19:13, San 11:28

+ 9:50 Luk 11:23
+ 9:51 Luk 24:51, Elsh 1:9
+ 9:52 Mat 10:5
+ 9:54 4Pat 1:10, Ayan 13:13
• 9:57 Mat 8:19-22
+ 9:61 3Pat 19:20
• 10:1 Mat 10:7-16
+ 10:2 Mat 9:37-38, Yuxn 4:35
+ 10:3 Mat 10:16
+ 10:4 4Pat 4:29
+ 10:7 Gal 6:6, 1Tim 5:18
+ 10:8 1Kor 10:27
+ 10:9 Mrk 1:15
+ 10:11 Elsh 13:51

+ 10:12 Jar 18:20, Jar 19:24, Erm 23:14, Ezk 16:48

• 10:13 Mat 11:20-24

+ 10:13 Mrk 6:45, Mrk 8:21, Mrk 3:7

+ 10:14 Iysh 23:1, Erm 47:4, Ezk 26:2, Iol 3:4, Amo 1:9, Zxr 9:2

+ 10:15 Iysh 14:13, Iysh 14:15

+ 10:16 Mat 10:40, Mat 25:45, Yuxn 13:20, Gal 4:14

+ 10:17 Mrk 16:17, Elsh 5:16, Elsh 8:7, Elsh 16:18, Elsh 19:12

+ 10:18 Iysh 14:12, Ayan 9:1, Ayan 12:8-9

+ 10:19 Zab 90:13, Mrk 16:18, Elsh 28:3-5

+ 10:20 Shıǵ 32:32, Zab 68:29, Evr 12:23, Ayan 3:5

• 10:21 Mat 11:25-27, Mat 13:16-17

+ 10:21 Ayup 37:24, Iysh 29:14

+ 10:22 Yuxn 6:46, Yuxn 7:29, Yuxn 8:19, Yuxn 10:15

+ 10:23 Mat 13:16-17
+ 10:24 Evr 11:13, 1Pet 1:10-12
+ 10:25 Luk 18:18

+ 10:27 Nzm 6:5, Nzm 11:13, Eshu 22:5, Leb 19:18, Mat 22:37, Mrk 12:30

+ 10:28 Leb 18:5, Rim 10:5, Gal 3:12
+ 10:32 San 8:19
+ 10:33 4Pat 17:34, Yuxn 4:9, Yuxn 8:48
+ 10:34 Iysh 1:6
+ 10:38 Yuxn 11:1, Yuxn 12:2
+ 10:39 Luk 8:35
+ 10:41 Luk 12:25
+ 10:42 Zab 15:5
• 11:1 Mat 6:9-15, Mat 7:7-11
+ 11:1 Mat 11:2, Mrk 2:18, Yuxn 1:35
+ 11:3 Hkm 30:8
+ 11:4 Mat 26:41

+ 11:10 Hkm 8:17, Mat 18:19, Mat 21:22, Mrk 11:24, Yuxn 14:13-14, 1Yuxn 3:22, 1Yuxn 5:14

+ 11:13 Jar 6:5, Mat 12:34, Elsh 2:38

• 11:14 Mat 12:22-30, Mat 12:43-45, Mrk 3:20-27

+ 11:15 4Pat 1:2, Mat 9:34, Mat 10:25
+ 11:16 Mrk 8:11, 1Kor 1:22
+ 11:19 Luk 9:49, Elsh 19:13
+ 11:22 Iysh 49:24-25
+ 11:23 Luk 9:50
+ 11:26 2Pet 2:20
+ 11:27 Luk 1:48
+ 11:28 Yuxn 13:17, Yaqp 1:22, Rim 2:13
• 11:29 Mat 12:38-42, Mat 16:1-4, Mrk 8:11-13
+ 11:31 3Pat 10:1-13, Mat 12:6
+ 11:32 Yuns 3:5
• 11:33 Mat 6:22-23
+ 11:33 Mat 5:15, Mrk 4:21, Luk 8:16

• 11:37 Mat 23:1-36, Mrk 12:38-40, Luk 20:45-47

+ 11:38 Mrk 7:3-5
+ 11:42 Luk 18:12
+ 11:43 Luk 14:7, Luk 20:46
+ 11:44 Hkm 26:23
+ 11:48 Elsh 7:51-52
+ 11:49 Mat 21:35

+ 11:50 Nxm 9:26, Ayan 18:24, Jar 4:8, 1Yuxn 3:12, Evr 11:4, 2Jln 24:21

+ 11:54 Luk 20:20
+ 12:1 Mat 16:6, Mrk 8:15, 1Kor 5:7-8
+ 12:2 Mat 10:26, Mrk 4:22, Luk 8:17
• 12:4 Mat 10:17-20, Mat 10:28-33

+ 12:4 Zab 55:5, Zab 117:6, Hkm 29:25, Iysh 51:7, Iysh 51:12

+ 12:5 Evr 10:31
+ 12:7 Mat 6:26, Mat 12:12
+ 12:8 Rim 10:9, Ayan 3:5
+ 12:9 Mat 25:12, 1Yuxn 2:23, 2Tim 2:12
+ 12:10 Mat 12:31-32, Mrk 3:29
+ 12:12 Hkm 16:1
• 12:13 Mat 6:19-21, Mat 6:25-34
+ 12:15 1Tim 6:6-10, Shıǵ 20:17, Zab 61:11
+ 12:19 Iysh 22:13
+ 12:20 Zab 38:7, Waz 2:18, Waz 6:2
+ 12:21 1Tim 6:18
+ 12:22 Fil 4:6, 1Pet 5:7
+ 12:24 Mat 10:31, Mat 12:12
+ 12:27 3Pat 10:4-7
+ 12:28 Mat 8:26, Mat 14:31, Mat 16:8
+ 12:31 Zab 36:4
+ 12:32 Iysh 40:11, Yuxn 10:16, Luk 22:29
+ 12:33 Mat 19:21, Luk 18:22
• 12:35 Mat 24:45-51
+ 12:36 Ayan 3:20
+ 12:39 2Pet 3:10, 1Sal 5:2
+ 12:43 Mat 25:21, Yuxn 13:17
+ 12:45 Mat 25:5
+ 12:48 Leb 5:17
• 12:49 Mat 10:34-36
+ 12:50 Mrk 10:38
+ 12:51 Elsh 14:4
+ 12:53 Mix 7:6
• 12:54 Mat 5:25-26, Mat 16:2-3
+ 12:58 Hkm 25:8
+ 13:1 Luk 3:1, Luk 23:1
+ 13:2 Ayup 4:7
+ 13:4 Iysh 8:6, Yuxn 9:7, Yuxn 9:11
+ 13:6 Iysh 5:2, Mat 21:19, Mrk 11:13
+ 13:7 Mat 7:19, Luk 3:9
+ 13:10 Mat 4:23, Mrk 6:2
+ 13:13 Zab 144:14, Zab 145:8

+ 13:14 Luk 8:41, Elsh 13:15, Elsh 18:8, Shıǵ 20:9

+ 13:15 Luk 14:5
+ 13:17 1Pet 3:16
• 13:18 Mat 13:31-33, Mrk 4:30-32

+ 13:19 Mat 17:20, Luk 17:6, Ezk 17:23, Ezk 31:6, Dan 4:9

+ 13:21 1Kor 5:6, Gal 5:9
• 13:22 Mat 7:13-14, Mat 7:21-23
+ 13:25 Mat 25:11-12
+ 13:27 Zab 6:9
+ 13:28 Mat 8:12
+ 13:29 Mat 8:11, Efs 3:6
+ 13:30 Mat 19:30, Mat 20:16, Mrk 10:31
• 13:31 Mat 23:37-39
+ 13:31 Luk 3:1, Luk 9:7

+ 13:34 2Jln 24:21, Nxm 9:26, Elsh 7:52, Nzm 32:11-12, Rut 2:12, Zab 146:2

+ 13:35 Zab 117:26, Luk 19:38
+ 14:1 Luk 6:7, Luk 20:20
+ 14:3 Mat 12:10, Mrk 3:4
+ 14:5 Luk 13:15
+ 14:7 Luk 11:43
+ 14:8 Hkm 25:6-7
+ 14:11 Mat 23:12, Luk 18:14
+ 14:14 1Kor 15:23, 1Sal 4:16
• 14:15 Mat 22:1-10
+ 14:15 Ayan 19:9
+ 14:20 Nzm 24:5
• 14:25 Mat 10:37-38
+ 14:26 Yuxn 12:25
+ 14:27 Mat 16:24, Luk 9:23
+ 14:34 Mat 5:13, Mrk 9:50
+ 14:35 Mat 11:15, Luk 8:8, Ayan 2:7
• 15:1 Mat 18:12-14
+ 15:2 Luk 5:30, Luk 19:7
+ 15:4 Ezk 34:6, Ezk 34:11
+ 15:6 1Pet 2:25
+ 15:7 Luk 5:31-32
+ 15:12 Nzm 21:17
+ 15:18 Shıǵ 10:16
+ 15:22 Zxr 3:4
+ 15:24 Rim 11:15, Efs 2:1, Efs 2:5, Kol 2:13
+ 15:30 Hkm 29:3
+ 16:8 Yuxn 12:36, 1Sal 5:5
+ 16:10 Mat 25:21, Luk 19:17
+ 16:11 Hkm 24:4
+ 16:13 Mat 6:24
• 16:14 Mat 11:12-13
+ 16:14 1Tim 6:10

+ 16:15 1Pat 16:7, 3Pat 8:39, Hkm 21:2, Erm 11:20

+ 16:16 Mat 3:2, Luk 4:43, Mat 11:12-13
+ 16:17 Mat 5:18
+ 16:18 Mal 2:16, Mat 5:32, Mat 19:19
+ 16:22 Mat 18:10, Elsh 12:15
+ 16:23 Mat 11:23, Mat 8:11
+ 16:24 Luk 3:8
+ 16:29 Elsh 26:22, Elsh 28:23
+ 16:31 Mat 28:11-15, Yuxn 12:10-11
• 17:1 Mat 18:6-7, Mat 18:21-22
+ 17:1 Luk 22:22
+ 17:2 Mrk 9:42
+ 17:3 Leb 19:17, Mat 18:15
+ 17:4 Mat 6:14
+ 17:5 Mrk 9:24
+ 17:6 Mat 17:20, Luk 13:19
+ 17:12 Leb 13:3, Luk 5:11, Leb 13:46

+ 17:14 Leb 14:1-32, Mat 8:4, Mrk 1:44, Luk 5:14

+ 17:16 Luk 5:12, 4Pat 17:34, Yuxn 4:9
+ 17:19 Mrk 10:52, Luk 7:50, Efs 2:8
• 17:20 Mat 24:23-28, Mat 24:37-41
+ 17:20 Luk 19:11, Elsh 1:6
+ 17:22 Luk 5:35, Yuxn 8:56
+ 17:23 Mrk 13:21, Luk 21:28
+ 17:25 Luk 9:22
+ 17:26 Jar 6:5
+ 17:27 Jar 6:14, Jar 7:21
+ 17:29 Jar 19:16, Jar 19:24, 2Pet 2:6-8
+ 17:31 Mrk 13:15
+ 17:32 Jar 19:26
+ 17:33 Mat 10:39

+ 18:1 Luk 21:36, Rim 12:12, Efs 6:18, Kol 4:2, 1Sal 5:17

+ 18:7 Zab 21:3, Zab 87:2, Ayan 6:10, Mrk 13:20, Rim 8:33, Kol 3:12, Tit 1:1

+ 18:8 Evr 10:37
+ 18:9 Luk 16:15
+ 18:10 Elsh 3:1
+ 18:11 Mat 6:5
+ 18:12 Luk 5:33, Luk 11:42
+ 18:13 Zab 78:9, Dan 9:19
+ 18:14 Mat 23:12, Luk 14:11
• 18:15 Mat 19:13-15, Mrk 10:13-16
+ 18:17 Mat 18:3
• 18:18 Mat 19:16-30, Mrk 10:17-31
+ 18:18 Luk 10:25
+ 18:19 Zab 105:1, Zab 118:68
+ 18:20 Shıǵ 20:12-16
+ 18:21 Fil 3:6
+ 18:22 Luk 12:33
+ 18:24 Zab 48:7-8

+ 18:27 Jar 18:14, Ayup 42:2, Erm 32:17, Mrk 14:36

+ 18:28 Luk 5:11
+ 18:29 Luk 14:26
• 18:31 Mat 20:17-19, Mrk 10:32-34
+ 18:33 Luk 9:22, Luk 24:7, Yuxn 2:19
+ 18:34 Luk 2:50, Luk 9:45
• 18:35 Mat 20:29-34, Mrk 10:46-52
+ 18:35 Eshu 6:1, 3Pat 16:34
+ 18:38 2Pat 7:12-16, Mat 22:42, Luk 1:32
+ 18:42 Luk 7:50, Efs 2:8
+ 19:1 Eshu 6:1, 3Pat 16:34
+ 19:7 Luk 5:30, Luk 15:2
+ 19:8 Shıǵ 22:1, 2Pat 12:6, Luk 3:14
+ 19:9 Luk 3:8, Yuxn 8:33, Yuxn 8:39
• 19:11 Mat 25:14-30
+ 19:11 Luk 17:20, Elsh 1:6
+ 19:14 Yuxn 15:8
+ 19:17 Luk 16:10
+ 19:22 Ayup 9:20, Ayup 15:6, 3Pat 20:40
+ 19:26 Mat 13:12
+ 19:27 Mat 22:7, Luk 20:16

• 19:28 Mat 21:1-11, Mrk 11:1-11, Yuxn 12:12-19

+ 19:29 2Pat 15:30, Zxr 14:4, Elsh 1:12
+ 19:36 4Pat 9:13
+ 19:38 Zab 117:25-26, Zab 148:1
+ 19:39 Mat 21:15-16
+ 19:40 Xab 2:11
+ 19:41 Yuxn 11:35
+ 19:42 Zab 80:14, Iysh 48:18
+ 19:43 Iysh 29:3, Erm 6:6, Ezk 4:2, Ezk 26:8
+ 19:44 Zab 136:9, Luk 21:6

• 19:45 Mat 21:12-17, Mrk 11:15-19, Yuxn 2:13-22

+ 19:46 Iysh 56:7, Erm 7:11
• 20:1 Mat 21:23-27, Mrk 11:27-33
+ 20:2 Elsh 4:7
+ 20:4 Luk 3:3
+ 20:5 Luk 7:30
+ 20:6 Luk 7:26, Luk 9:8
• 20:9 Mat 21:33-46, Mrk 12:1-12

+ 20:9 Zab 79:9, Iysh 5:1, Qsq 8:11, Mrk 13:34

+ 20:12 Luk 11:48-49
+ 20:13 Mat 3:17, Evr 1:1
+ 20:14 Evr 1:2
+ 20:15 Evr 13:12
+ 20:16 Elsh 13:46
+ 20:17 Zab 117:22
+ 20:18 Iysh 8:14-15, Iysh 28:16
• 20:19 Mat 22:15-22, Mrk 12:13-17
+ 20:20 Luk 6:7, Luk 14:1, Luk 11:54
+ 20:22 Mat 17:24-25
+ 20:23 Mrk 7:6, Luk 12:1
+ 20:25 Rim 13:7
• 20:27 Mat 22:23-33, Mrk 12:18-27
+ 20:27 Elsh 23:8
+ 20:28 Nzm 25:5
+ 20:35 2Sal 1:5
+ 20:37 Shıǵ 3:2, Shıǵ 3:6
+ 20:40 Mat 22:46
• 20:41 Mat 22:41-46, Mrk 12:35-40
+ 20:41 2Pat 7:12-16, Luk 1:32, Luk 18:38
+ 20:42 Zab 109:1, Elsh 2:34-35
+ 20:46 Luk 11:43
• 21:1 Mrk 12:41-44
+ 21:1 4Pat 12:9, Mat 27:6, Yuxn 8:20
+ 21:4 2Kor 8:1-3, 2Kor 8:12
• 21:5 Mat 24:1-14, Mrk 13:1-13
+ 21:6 Luk 19:44

+ 21:8 1Yuxn 3:7, Kol 2:8, 2Sal 2:3, Erm 14:14

+ 21:10 2Jln 15:6, Ayan 6:4

+ 21:11 Elsh 11:28, Ayan 6:8, Ayan 6:12

+ 21:12 Elsh 4:3, Elsh 17:6, Elsh 18:12, Elsh 24:1, Elsh 25:6

+ 21:15 Elsh 6:10
+ 21:18 1Pat 14:45, 2Pat 14:11, Elsh 27:34
• 21:20 Mat 24:15-21, Mrk 13:14-19
+ 21:23 Mat 27:25, 1Sal 2:16
+ 21:24 Ayan 11:2
• 21:25 Mat 24:29-31, Mrk 13:24-27
+ 21:27 Dan 7:13
• 21:29 Mat 24:32-35, Mrk 13:28-31
+ 21:32 Luk 9:27
+ 21:33 Zab 101:26-27, Iysh 51:6, 2Pet 3:10
+ 21:34 Iysh 24:17

+ 21:36 Mat 25:13, 1Sal 5:6, Luk 18:1, Rim 12:12, Efs 6:18, Kol 4:2, 1Sal 5:17

+ 21:37 Mat 21:23, Mat 26:55

• 22:1 Mat 26:1-5, Mat 26:14-16, Mrk 14:1-2, Mrk 14:10-11, Yuxn 11:45-53

+ 22:1 Shıǵ 12:1-30
+ 22:3 Yuxn 13:2
+ 22:6 Elsh 1:16

• 22:7 Mat 26:17-25, Mrk 14:12-21, Yuxn 13:21-30

+ 22:7 Shıǵ 12:6, 1Kor 5:7

• 22:14 Mat 26:26-30, Mrk 14:22-26, 1Kor 11:23-25

+ 22:16 Ayan 19:9
+ 22:19 Yuxn 6:51, 1Kor 10:16, 1Kor 11:24
+ 22:20 Shıǵ 24:8, Erm 31:31
+ 22:21 Zab 40:10, Yuxn 13:18
+ 22:22 Elsh 2:23
• 22:24 Mat 18:1-5, Mrk 9:33-37, Luk 9:46-50
+ 22:26 Mat 20:26, Mrk 10:43-44
+ 22:27 Mat 20:28, Yuxn 13:4-5
+ 22:28 Evr 2:18
+ 22:29 Luk 12:32
+ 22:30 Mat 19:28, Ayan 3:21

• 22:31 Mat 26:31-35, Mrk 14:27-31, Yuxn 13:36-38

+ 22:31 Ayup 1:6-12, Amo 9:9
+ 22:32 Yuxn 17:9
+ 22:33 Yuxn 21:19, Elsh 12:4
+ 22:35 Luk 9:3, Luk 10:4
+ 22:37 Iysh 53:12
• 22:39 Mat 26:36-46, Mrk 14:32-42
+ 22:40 Mat 6:13

+ 22:42 Mrk 10:38, Yuxn 18:11, Evr 5:7, Mat 6:10

+ 22:43 Mat 4:11, Mrk 1:13

• 22:47 Mat 26:47-56, Mrk 14:43-50, Yuxn 18:3-11

+ 22:47 Elsh 1:16
+ 22:49 Luk 22:38
+ 22:53 Luk 20:1, Efs 6:12

• 22:54 Mat 26:57-58, Mat 26:69-75, Mrk 14:53-54, Mrk 14:66-72, Yuxn 18:12-18, Yuxn 18:25-27

+ 22:61 Luk 22:34
• 22:63 Mat 26:67-68, Mrk 14:65
+ 22:63 Iysh 50:6

• 22:66 Mat 26:59-66, Mrk 14:55-64, Yuxn 18:19-24

+ 22:69 Zab 109:1, Mrk 16:19, Elsh 7:56, Evr 1:3

+ 22:71 Mat 9:3, Yuxn 10:36

• 23:1 Mat 27:1-2, Mat 27:11-14, Mrk 15:1-5, Yuxn 18:28-30

+ 23:1 Luk 3:1, Luk 13:1, Elsh 3:13, Elsh 4:27, 1Tim 6:13

+ 23:2 Elsh 17:7, Luk 20:25
+ 23:3 Mat 2:2
+ 23:4 Yuxn 18:38, Yuxn 19:4, Evr 4:15
+ 23:7 Luk 3:1, Luk 9:7
+ 23:8 Luk 9:9
• 23:13 Mat 27:15-26, Mrk 15:6-15, Yuxn 18:39

• 23:26 Mat 27:32-44, Mrk 15:21-32, Yuxn 19:17-27

+ 23:29 Mrk 13:17, Luk 21:23
+ 23:30 Hosh 10:8, Ayan 6:16
+ 23:31 Ezk 20:47
+ 23:34 Elsh 7:60, Zab 21:19
+ 23:35 Iysh 42:1, Luk 9:35, Yuxn 10:18
+ 23:41 Luk 23:4, Evr 4:15

• 23:44 Mat 27:45-56, Mrk 15:33-41, Yuxn 19:28-30

+ 23:44 Amo 8:9
+ 23:45 Shıǵ 26:33, Leb 16:2
+ 23:46 Zab 30:6, Elsh 7:59
+ 23:48 Luk 18:13
+ 23:49 Luk 8:2

• 23:50 Mat 27:57-61, Mrk 15:42-47, Yuxn 19:38-42

+ 23:53 Iysh 53:9
+ 23:56 Shıǵ 20:10, Nzm 5:14
• 24:1 Mat 28:1-10, Mrk 16:1-8, Yuxn 20:1-10
+ 24:4 Yuxn 20:12
+ 24:7 Luk 9:22, Luk 18:33, Yuxn 2:19
+ 24:8 Yuxn 2:22
+ 24:10 Mrk 15:40, Luk 8:2-3
+ 24:11 Mrk 16:11
• 24:13 Mrk 16:12-13
+ 24:16 Yuxn 20:14
+ 24:18 Yuxn 19:25
+ 24:20 Elsh 2:23
+ 24:26 1Pet 1:11

+ 24:27 Jar 3:15, Jar 12:3, Jar 22:8, San 21:9, San 24:17, Nzm 18:15, 2Pat 7:12-14, Zab 15:10, Iysh 7:14, Iysh 9:2, Iysh 11:1, Iysh 50:6, Iysh 53, Erm 23:5-6, Dan 7:13, Dan 9:24-27, Mix 5:2, Zxr 9:9, Zxr 12:10, Zxr 13:7, Elsh 8:35

+ 24:30 Luk 9:16

+ 24:34 1Kor 15:5

• 24:36 Mat 28:16-20, Mrk 16:14-18, Yuxn 20:19-23, Elsh 1:6-8

+ 24:37 Mat 14:26, Mrk 6:49
+ 24:39 1Yuxn 1:1
+ 24:41 Yuxn 21:5
+ 24:45 Elsh 16:14
+ 24:46 Luk 24:27
+ 24:48 Elsh 1:8

+ 24:49 Yuxn 14:26, Elsh 1:8, Elsh 1:4, Elsh 2:4

• 24:50 Mrk 16:19-20, Elsh 1:9-11

+ 24:50 Mat 21:17, Luk 19:29, Yuxn 11:18, Elsh 1:9

+ 24:52 Mat 28:9

+ 24:53 Elsh 2:46, Elsh 3:1, Elsh 5:21

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=KRKL

Qosímsha Materiallar

Qosímsha Materiallar

1. Sózlik

2. Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

3. Súwretler

4. Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

5. Izrail xalqınıń kalendarı

6. Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

7. Kartalar

Sózlik

Sózlik

1. A

2. Á

3. B

4. E

5. D

6. E

7. F

8. G

9. H

10. X

11. I

12. J

13. K

14. Q

15. L

16. M

17. O

18. Ó

19. P

20. R

21. S

22. T

23. U

24. YA

25. Z

26. SH

Adam Ulı – «Xosh Xabar» kitaplarında Iysa Masiyx Ózine isletken ataq. Iysa jasaǵan dáwirde yahudiyler bul ataq astında dúnyaǵa húkim hám qutqarılıw alıp keletuǵın Qudaydıń wákilin túsingen. Daniel payǵambarǵa berilgen ayanda insan súlderindegi bul zat tuwrısında payǵambarshılıq qılınǵan (Dan 7:13-14; Mat 13:37; Mrk 2:10; 8:31; 10:45; Luk 7:34; 9:58; 17:22-30; Ayan 1:13).

amalek xalqı, amalekler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Amalek xalqı kóshpeli xalıq bolıp, ásirese Óli teńizdiń qubla hám shıǵıs táreplerinde jasaǵan. Izrail xalqı Mısırdan shıǵıp kiyatırǵanda, amalek xalqı olarǵa hújim qılǵan edi. Sonnan baslap amalek xalqı Izrail xalqınıń dushpanı bolıp qaldı (Shıǵ 17:8-16; Nzm 25:17-19; 1Pat 15:2; 30:1).

ammon xalqı, ammonlar – Bul xalıq Ibrayımnıń inisi Luttıń áwladınan edi. Ammon xalqı quday Moloxqa tabınǵan. Olar Iordan dáryasınıń shıǵısında jasaǵan. Ammon xalqı Izrail xalqınıń dushpanı bolıp, filist xalqı menen kelisim dúzgen. Ammon eliniń paytaxtı sol dáwirde Rabba qalası edi. Al házir Amman qalası bolıp, ol Iordaniya mámleketiniń paytaxtı (Jar 19:38; San 21:21-25; 1Pat 11:1-2; 2Pat 12:26).

amor xalqı, amorlar – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın amor xalqı Qanan jerinde jasaǵan hám sol jerde jasaǵan xalıqlardan san jaǵınan kóbirek hám kúshlirek bolǵan. Sol waqıtta Qanan jerinde jasaǵan xalıqlardıń hámmesi «amor xalqı» dep te atalǵan (Jar 15:16; Eshu 24:15; Biy 6:10; 3Pat 21:26).

anaq xalqı, anaqlar – Anaqtıń áwladları, Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Bul xalıqtıń adamları júdá bálent boylı, kúshli bolǵan dep aytıladı (San 13:33-34; Nzm 2:10-11, 20-21).

Aram – Bul atama Eski Kelisimde arameyshe sóylesetuǵın xalıqlar jasaytuǵın bir neshe aymaqqa qollanılǵan. Bul aymaqlardıń biri Evfrat dáryasınıń boyında, házirgi Siriya mámleketiniń arqa tárepinde hám házirgi Turkiyanıń qubla-shıǵısında edi. Ibrayım bir qansha waqıt dawamında sol aymaqta jasaǵan, onıń aǵayinleriniń bazıları sol jerde jasap qalǵan. Evfrat dáryasınan batıs hám qublaǵa sozılǵan, Qanan aymaǵına jaqın bolǵan jerlerge de Aram atı qollanılıp, Damask qalası usı jerlerdiń orayı bolıp esaplanǵan. Bul aymaqlardıń hámmesi Aleksandr Makedonskiy tárepinen basıp alınǵannan soń Siriya atı menen tanılǵan (Jar 22:20-22; 25:20; 28:5; 3Pat 20:1; 4Pat 8:28-29).

arfa – Tarlı saz ásbap (1Pat 10:5; 3Pat 10:12; 1Jln 13:8; 2Jln 5:12; Nxm 12:27; Zab 56:9; 70:22; 80:3).

Aspan Patshalıǵı – Insanlardıń ómirinde Qudaydıń húkimdarlıǵına hám hár bir jaratılǵan janzattıń aqırette jańalanıwına silteme beredi. Bul sóz tek ǵana Matta kitabında bolıp, «Qudaydıń Patshalıǵı» mánisin beredi. Tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın QUDAYDÍŃ PATSHALÍǴÍ sózine qarań (Mat 4:17; 5:3-10; 13-bap; 20:1-16; 22:1-14).

Assiriya – Áyyemgi qúdiretli patshalıq. Onıń paytaxtı Nineviya, házirgi Iraktıń arqa tárepinde jaylasqan edi. B. e. sh. 722-jılı assiriyalılar Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp aldı. Olar Izrail xalqınıń kópshilik bólegin tutqın etip alıp ketti. Assiriya patshası basqa xalıqlardı Izrail eline májbúrlep kóshirdi. B. e. sh. 612-jılı awqamlas bolǵan dushpan láshkerleri Babiloniya hám Midiya basshılıǵında Nineviyanı wayran qıldı. Kóp uzamay Assiriya patshalıǵı óz ǵárezsizligin joyttı (4Pat 17:1-6, 24; 18:9-37; 2Jln 32:1-21).

atanaq aǵash – Rim imperiyasında ólim jazasınıń bir túri bolıp, jazaǵa tartılǵan adamdı atanaq aǵashqa shegeleytuǵın edi. Uzın baqanǵa bir aǵashtı kesesine shegelep yamasa jip penen baylap atanaq aǵash soǵılǵan. Atanaq aǵashqa shegelew júdá qorqınıshlı hám shermendeli jaza esaplanǵan. Tek ǵana adam óltiriwshiler, jawız jınayatshılar hám Rim imperiyasınıń dushpanları usınday jazaǵa tartılatuǵın edi. Jınayatshı ashıq orında alamannıń kóz aldında jalańash túrde jazalanatuǵın edi. Bunnan maqset jınayatshını shermende qılıw hám jınayatlardıń aldın alıw edi. Yahudiyler aǵashqa shegelengen adamdı Quday náletlegen dep esaplaytuǵın edi. Jańa Kelisimde bazıda «aǵash» degende «atanaq aǵash» názerde tutılǵan (Nzm 21:22-23; Mat 27-bap; Mrk 15-bap, Yuxn 19-bap; Elsh 5:30; 1Pet 2:24; Gal 3:13).

Ashera (kiyeli aǵash) – Qanandaǵı xalıqlardıń sıyınǵan qudayı. Ol mol ónimdarlıq qudayı bolıp, hayal kórinisinde sáwlelengen. Ashera bazıda kiyeli aǵash sıpatında bolǵan. Onıń erkek jubayı Baal edi (Shıǵ 34:13; Nzm 16:21; Biy 6:25; 4Pat 17:10; 21:7).

Ashtarta – Qanandaǵı xalıqlardıń tabınǵan qudayı. Ol ónimdarlıq, sawash hám muhabbat qudayı bolıp, hayal kórinisinde sáwlelengen (Biy 2:13; 10:6; 1Pat 31:10; 3Pat 11:5, 33).

Ashıtqısız nan bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń birinshi ayı – abib ayınıń 15-21-kúnlerinde jeti kún dawamında belgilengen (abib ayı nisan ayı dep te ataladı). Házirgi kalendar boyınsha bul ay marttıń ortasınan baslanadı. Izrail xalqı sol jeti kún dawamında Qudaydıń olardı Mısırdan alıp shıqqanın eslegen. Bul bayram Qutqarılıw bayramınan soń bir kúnnen keyin baslanıp, bir hápte dawam etken. Sonıń ushın, Jańa Kelisimniń bazı jerlerinde Qutqarılıw bayramı menen Ashıtqısız nan bayramı «Qutqarılıw bayramı» dep atalǵan (Shıǵ 12:15-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Leb 23:6-8; San 28:17-25; Nzm 16:3-4, 8).

Áke – Eski Kelisimniń bazı bólimlerinde Quday Izrail xalqınıń Ákesi dep súwretlengen. Jańa Kelisimde bolsa Qudaydıń Óz xalqınıń Ákesi ekenligi haqqındaǵı túsinik jáne de ashıq aytılǵan. Iysa Masiyx Qudaydı Áke dep shaqırǵan. Iysa Ózin Qudaydıń jalǵız ulı ekenin, Ákesi Quday tárepinen bul dúnyaǵa jiberilgenin hám Onıń menen jaqın múnásibette ekenin tastıyıqlaǵan. Sonday-aq, Iysa Óz shákirtlerine de Qudaydı aspandaǵı haqıyqıy Áke dep biliwdi úyretken. Iysaǵa isenip, Oǵan ergenler Quday menen jaqın múnásibet ornatıp, Qudaydıń tolıq súyispenshiligine iye boladı. Quday miyirman ákedey olarǵa ǵamxorlıq qıladı (Shıǵ 4:22; Nzm 32:6; Iysh 63:16; Mal 1:6; 2:10; Mat 6:8-9; Yuxn 1:14, 18; 14:6; Rim 8:15; Gal 4:6).

ámeńger – Bul sóz qıyın jaǵdayda qalǵan aǵayinine járdem beretuǵın adamǵa aytılǵan. Muwsanıń nızamı boyınsha, birewdiń jaqın aǵayinleriniń biri kámbaǵal jaǵdayda qalıp, qullıqqa satılǵanda, ol aǵayini ushın tólem tólep, onı qullıqtan azat etiwi kerek. Sonday-aq, aǵayininiń biri menshik jerin satıp, jerinen ayırılǵanda, ol aǵayininiń jerin qaytarıp alıp beriwi tiyis. Jáne de, oǵan ayıpsız óltirilgen aǵayininiń óshin alıp beriw wazıypası da júklengen (Leb 25:25-26, 47-49; Rut 3:12; 4:4, 6). Sonday-aq, qullıqta bolǵan Izraildı azat etken Qudayǵa da Ámeńger dep aytıladı (Iysh 41:14, 47:4).

Baal – Qanandaǵı xalıqlardıń tabınǵan hasıldarlıq qudayı bolıp, erkek kórinisinde sáwlelengen. Onıń hayal jubayı Ashera bolǵan. Qananlılar eń kúshli quday – Baal, dep isengen. Baal sózi – xojayın, degen mánini bildirip, bazıda erkeklerdiń atına qosıp qollanılǵan. Ayırım jaǵdaylarda qala yamasa jay atamalarına da qosılǵan. Baal sózi qosıp atalǵan sol jerlerde Baalǵa arnalǵan kiyeli tas bolǵan yamasa Baalǵa ayrıqsha usıl menen tabınǵan bolıwı múmkin (Biy 6:25, 28; 3Pat 16:32; 4Pat 1:2; 10:26-28).

Babiloniya, Babilon – Babiloniya áyyemgi qúdiretli patshalıq. Onıń paytaxtı Babilon házirgi Iraktıń qubla tárepinde jaylasqan edi. B. e. sh. 586-jılı Babiloniya láshkeri Yahudanı, yaǵnıy qubla patshalıqtı basıp alǵan hám kóp adamlardı Babiloniyaǵa súrgin qılıp alıp ketken edi. Keyin Babiloniya eli Persiya imperiyası húkimdarlıǵınıń qol astında bolǵanda, bazı yahudiyler Yahuda eline qaytıp kelgen. Qalǵan yahudiyler bolsa Babiloniyada jasap qala bergen. Babilon qalası kóp jıllar dawamında yahudiylerdiń diniy tálim orayı bolǵan edi (4Pat 24:1, 7, 17; 25:1-12; Dan 1:1-6; 5:30-31; Ezr 1:11).

Bashan – Tóbeshik hám toǵay menen qaplanǵan tegisliklerden ibarat el. Bul úlke Kinneret, yaǵnıy Galila kóliniń hám Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepinde jaylasqan. Bashan Gilad eliniń arqa tárepinde jaylasqan bolıp, semiz iri hám mayda malları menen jáne de, sapalı dánleri menen dańq taratqan edi (San 32:33; Nzm 3:11, 13; 4Pat 10:33; Erm 50:19).

ebus xalqı, ebuslı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Dawıt Erusalimdi iyelemesten aldın ebus xalqı Erusalimde hám onıń átirapında jasaǵan (2Pat 5:6-10; 24:16-25).

elshi – Belgili bir xabardı jetkiziw ushın jiberilgen adam. Jańa Kelisimde bul sóz Iysa Masiyxtıń on eki shákirtine qollanılǵan. Iyemiz Iysa elshilerdi adamlarǵa Xosh Xabardı jetkiziw ushın tańlaǵan edi. Elshi Pavel de olardıń qatarında edi. Iysa Masiyx Pavelge kórinip, oǵan Xosh Xabardı tarqatıw wazıypasın tapsırǵan. Elshiler barlıq masiyxıylar arasında, ásirese ózleri tiykar salǵan jámáátlerde úlken abıray hám itibarǵa iye bolıp, sheshim shıǵarıw huqıqına iye edi. «Elshi» sózi Xosh Xabardı járiya qılıw ushın jiberilgen adamlarǵa da qollanılǵan (Luk 6:12-16; Elsh 1:24-26; 2:14; 4:33; 6:2; 15:1-2, 22-29; 1Kor 9:1-2; 12:28; 15:5-9; Gal 1:1-2; Efs 4:11-12).

Eń muxaddes bólme – Muxaddes shatırdıń ishindegi, keyin bolsa Ibadatxananıń ishindegi kishigirim bólme. Bul bólmede Kelisim sandıǵı turdı. Sulayman qurdırǵan Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesinde eki kerubtıń úlken músini de bar edi. Eń muxaddes bólmeni Muxaddes bólmeden úlken perde bólip turatuǵın edi. Tawrat boyınsha tek ǵana bas ruwxaniy jılına bir márte – Gúnadan pákleniw kúni Eń muxaddes bólmege kiriwine bolatuǵın edi. Evreylerge jazılǵan xatta hám Ayan kitabında aspandaǵı Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesi haqqında aytılǵan. Iysa Masiyx insan qolı menen qurılmaǵan sol minsiz Ibadatxanada bas ruwxaniy bolıp xızmet qılıp atır (Shıǵ 26:33-34; Leb 16-bap; Evr 8:1-2; 9:11-12, 24; Ayan 15:5).

Erusalim – Erusalim qalası Jer Orta teńizinen 50 shaqırım shıǵısta, taw eteginde jaylasqan. Aldın bul qala tawdaǵı qorǵan bolǵan, keyin ala keńeyip, átiraptaǵı qır hám tegisliklerdi óz ishine alǵan. B. e. sh. 1000-jılı patsha Dawıt Erusalimdi basıp alǵannan keyin qala Izrail xalqı ushın siyasiy hám diniy orayǵa aylanǵan. Áyyemgi waqıtta Erusalim qalasınıń atı Salim edi.

B. e. sh. 586-jılı Erusalimdi Babiloniya áskerleri basıp alǵan. Qaladaǵı imaratlar hám Ibadatxana talan-taraj qılınıp, olarǵa ot qoyılǵan, qala diywalları buzılǵan, turǵınları bolsa súrginge alıp ketilgen. B. e. sh. 538-jılı, Persiya imperiyası húkimdarlıǵı dáwirinde yahudiylerge óz watanına qaytıwǵa hám Ibadatxananı qayta qurıwǵa ruxsat berilgen. B. e. sh. 445-jılı Persiya patshası hámeldarı Nexemiya Erusalimge barıp, qala diywallarınıń qurılısına basshılıq qılǵan. B. e. sh. 332-jılı Erusalim qalası hesh bir qarsılıqsız Aleksandr Makedonskiyge táslim bolǵan. Sońınan B. e. sh. 164-jıldan baslap, shama menen 100 jıl dawamında Erusalim qalası ǵárezsiz Yahudiy mámleketiniń paytaxtı bolǵan. B. e. sh. 63-jılı bolsa bul el Rim imperiyası tárepinen basıp alınǵan hám oǵan baǵınıshlı bolıp qalǵan (2Pat 5:6-9; 4Pat 25:8-17; 2Jln 36:13-21; Ezr 1:1-11).

diniy muǵallim – Babiloniya súrgininen soń, Izrail arasında bazı adamlar bar bolǵan Muxaddes Jazıwlardı abaylap saqlap, úyrene baslaǵan. Olardıń bazıları evreyshe Muxaddes Jazıwlardan nusqa kóshiriw menen shuǵıllanǵan hám Izrail xalqı arasında abırayǵa iye bolıp, jámiyetke kúshli tásirin kórsetken. Olardı diniy muǵallimler dep ataǵan (Mat 23:2; Mrk 12:38-39; Luk 20:46).

Edom, edom xalqı, edomlılar – Bul xalıq Yaqıptıń aǵası Esawdan kelip shıqqan. Edom xalqı Óli teńizdiń qubla hám qubla-shıǵısındaǵı tawlı Seir jerinde jasaǵan. Bul xalıq Izrail xalqınıń dushpanı bolıp kelgen. Dawıttıń húkimdarlıǵı dáwirinde Izrail xalqı edomlılardıń jerin basıp aldı. Biraq Dawıttıń húkimdarlıǵınan soń edom xalqı Izrailǵa qarsı bas kóterip turǵan hám nátiyjede óz ǵárezsizligine erisken edi (Jar 36:8-9; San 20:14-21; 2Pat 8:13-14; 3Pat 11:14-22; 4Pat 8:20-22).

efod – Evreyshe sóz, bas ruwxaniydiń kiyetuǵın arnawlı kiyimin usılay ataǵan. Efodqa taǵılǵan qaltalı óńirshege Urim hám Tummim degen muxaddes nárseler saqlanǵan. Ayırım jaǵdaylarda ruwxaniyler Qudaydıń erkin biliw ushın Urim hám Tummimnen paydalanǵan. Eski Kelisimniń bazı ayatlarında efod sózi ruwxaniylerdiń kiyetuǵın kiyimine qollanılıp, bul kiyim zıǵır tawardan tigilgen. Biyler kitabında bul sóz buttı yamasa adamlar pal ashıw ushın paydalanǵan zattı bildirgen (Shıǵ 28:6-14; 29:5; Biy 8:27; 17:5; 1Pat 23:9-12).

Efrayım – Yaqıptıń ulı Yusup Mısırda eki ullı boladı, úlkeni Menashshe, genje balası Efrayım edi. Efrayım hám Menashshe urıwları Yusuptiń usı eki ulınan kelip shıqqan. Efrayım genje ul bolsa da, Yaqıp onı Menashsheden joqarı qoyıp, pátiya bergen.

Patsha Sulaymannıń óliminen soń arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan ajıralıp shıqtı. Bul on urıw óz aldına mámleket qurıp, Izrail patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Samariya boldı. Arqadaǵı urıwlar arasında Efrayım eń úlken urıw bolǵanı ushın, Eski kelisimniń bazı qatarlarında Efrayım degen atama on urıwǵa hám olar ornatqan Izrail patshalıǵına qarata qollanılǵan (Jar 48:17-20; 3Pat 11:26; 12:24).

faraon – Áyyemgi Mısır patshalarınıń ataması (Jar 41:1; Shıǵ 6:27).

Fenikiya – Izraildan arqa tárepte Jer Orta teńizi boyında jaylasqan jer. Bul jer Tir, Sidon, Arwad hám Gabol qalaları tárepinen baqlaw astında bolǵan. Házirgi Livan mámleketiniń Jer Orta teńizi boyındaǵı jeri áyyemgi Fenikiya jerine tuwrı keledi (3Pat 5:1; 2Jln 2:3, 11; Mrk 7:24; Elsh 11:19; 15:3; 21:2).

filist xalqı, filistler, Filistiya – Áyyemgi dáwirlerde Filistiyanıń turǵınları filist xalqı dep aytılǵan. Qanan jeriniń qubla-batıs tárepinde, Jer Orta teńiziniń boyında jaylasqan edi. Jer Orta teńizindegi Krit atawında jasaǵan xalıqtan kelip shıqqan bolıwı múmkin. Filist xalqı Gaza, Ashkelon, Ashdod, Gat, Ekron qalalarına tiykar salǵan (Jar 26:1; Shıǵ 13:17; Biy 13:1; 2Pat 5:17).

Galila úlkesi – Galila kóliniń hám Iordan dáryasınıń batıs tárepinde, Samariya úlkesiniń arqasında jaylasqan tawlı jer. Áyyemgi Palestina sıyaqlı Galila da b. e. sh. 63-jılı Rim imperiyası tárepinen basıp alınǵan. Kóp ásirler dawamında bul úlke jat xalıqlar húkimdarlıǵı astında bolǵanlıqtan, úlke turǵınlarınıń arasında kóplegen yahudiy emes xalıqlar jasaǵan. Sonıń ushın, basqa yahudiyler galilalılarǵa pás názer menen qaraytuǵın bolǵan. Iysanıń balalıq hám óspirimlik dáwiri Galiladaǵı Nasıra qalasında ótken. Iysa Óz xızmetin kóbinese sol Galilada alıp barǵan (Iysh 9:1-2; Mat 4:12-16).

Gilad – Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepindegi úlke. Giladtıń qubla tárepinde Moab eli, arqa tárepinde bolsa Bashan degen jer jaylasqan edi (Nzm 3:10; Eshu 17:5; 2Pat 17:24-26; 3Pat 22:3; Erm 8:22; 46:11).

girgash xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Girgash xalqı Qanan eliniń qaysı jerinde jasaǵanı anıq emes (Jar 15:21; 1Jln 1:14).

gúna – Qudaydıń buyrıqların buzıw, jaman is qılıw yamasa jaqsılıq qılıwdan bas tartıw degeni. Muxaddes Kitap boyınsha, gúna túsinigi tek ǵana adamnıń is-háreketlerin emes, al onıń Qudayǵa yamasa adamlarǵa qarsı oy-qıyalların da óz ishine aladı. Qudaydıń talabı boyınsha, hár bir adam Qudaydı pútkil júregi menen, janı menen, pútkil barlıǵı menen, bar kúshi menen súyiwi kerek. Iysa Masiyx, adam hátteki oy-qıyalında gúna qılsa da húkim qılınadı, dep tálim bergen. Sonıń menen birge, ǵázep, menmenlik, maqtanshaqlıq, qızǵanshaqlıq, kóre almaslıq sıyaqlı gúnalar kózge kórinbese de, Qudaydan jasırın qalmaydı. Quday iygilikli, ádalatlı, muxaddes bolǵanı ushın, islengen hár bir gúna Qudayǵa qarsı.

Adam-ata hám Hawa-ene Qudayǵa qulaqsızlıq qılıp, Onıń menen múnásibetin buzǵan. Bunıń aqıbetinde Adam-ata hám Hawa-eneniń óz ara múnásibeti de buzıldı, dúnyada jaman múnásibetlik payda boldı, pútkil dúnya náletke ushıradı. Olardıń ómiri táshiwish, qayǵı-azaplarǵa toldı. Gúna sebepli dúnyaǵa ólim kirip keldi hám pútkil adamzat ústinen húkimdar bolıp qaldı. Gúna hár bir adamnıń tábiyatında bolǵanı ushın, onıń niyetlerin, oy-pikirlerin, kewil tuyǵıların hám qálewlerin buzadı. Gúnanıń aqıbetinde adamzat Qudaydan uzaqlasqan, ajıralǵan, Onıń ǵázebi astında qalǵan. Sonlıqtan adamzat aqırzamanda húkim qılınadı. Tek ǵana Iysa Masiyxtıń tógilgen qanı arqalı adamzat gúnalarınan páklene aladı, Quday menen jarasadı hám húkim qılınbaydı (Jar 3:5-8, 3:16-19; 4:10; Nzm 6:5; Zab 31:5; 50:5-7; 87:15; 141:2; Iysh 5:16; 59:2; Erm 17:9; Mat 5:21-30; Luk 10:27; 1Yuxn 1:7-9; 2:1-2; Rim 1:18-21; 3:10-12, 23; 5:6-12; 6:22-23; 7:14-20; Efs 5:5-6).

haliluya – Evreyshe sóz bolıp, «Jaratqan Iyeni alǵıslań» degen mánisti bildiredi (Zab 110:1; 149:1; 134:1; Ayan 19:1).

Xabashstan – Evreyshede bul «Kush» dep atalǵan. Jar 10:6 ayat boyınsha Xabashstannıń turǵınları Nuxtıń aqlıǵı Kushtıń urpaqları boladı. Xabashstan Mısırdıń qublasında, shama menen Nubiya yamasa Efiopiya aymaǵında jaylasqan (4Pat 19:9; Est 1:1; Zab 86:4; Iysh 11:11; Sef 3:10).

xet xalqı, xetler – Eski Kelisim dáwiriniń basında bul atama Qanan násilinen bolǵan Xettiń áwladına aytıladı. Ibrayım jasaǵan zamanda Qanan elinde bir neshe xalıqlar jasaytuǵın edi. Olardıń biri xet xalqı edi. Xet xalqınan bolǵan Efron degen adam Ibrayımǵa Saranı jerlew ushın jer satqan edi. Izrail xalqı Qanandı basıp alǵanda, xet xalqın da jeńiliske ushıratqan edi. Patsha Sulayman xet áwladların awır jumısqa jumsaǵan. B. e. sh. XVII ásirden XII ásirge deyin xet xalqınıń patshalıǵı ullı bir patshalıq bolıp, kóp jerlerdi iyelegen. Bul jerler házirgi Turkiyadan qublaǵa qaray, Siriyaǵa deyin sozılǵan edi. Keyin ala Assiriya xet xalqın jeńiliske ushıratıp, olardıń jerlerin basıp alǵan (Jar 10:15; 23:1-20; 3Pat 9:20-21).

xiw xalqı, xiwler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Xiw xalqı Qanan eliniń orayında jasaǵan (Shıǵ 3:8; Nzm 7:1; Eshu 3:10; 3Pat 9:20).

Xosh Xabar – Eski Kelisim payǵambarları Masiyx haqqında kóp payǵambarshılıq qılǵan. Intizarlıq penen kútilgen Masiyxtıń kelgeni haqqındaǵı xabar Jańa Kelisimde Xosh Xabar dep ataladı. Iysa adamzattı gúna hám ólim kúshinen azat qılıw ushın kelgen. Iysa Masiyxqa isengen hár bir adam, milletinen tısqarı, Qudaydıń Patshalıǵına kire aladı.

Iysa Masiyx jer júzindegi xızmeti dawamında Óz shákirtleri menen birge: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqınlastı!» dep járiya qılıp, adamlardı táwbe qılıwǵa hám Xosh Xabarǵa iseniwge shaqırǵan. Iysanıń Óz tálimatı hám qılǵan isleri, adamzattı gúnalardan azat qılıw ushın atanaq aǵashta jan beriwi hám úshinshi kúni ólimnen tiriliwi arqalı adamlar Xosh Xabardı jáne de tolıq túsine basladı. Iysa aspanǵa kóterilmesten aldın shákirtlerine Xosh Xabardı pútkil dúnya boylap tarqatıw wazıypasın tapsırdı. Shákirtler Iysanıń Masiyx, yaǵnıy Quday tárepinen jiberilgen Qutqarıwshı ekenin aytıp, Xosh Xabardı járiyalay basladı.

Xosh Xabar sózi Jańa Kelisimdegi birinshi tórt kitapqa qollanılǵan. Bul Xosh Xabarlarda Iysa Masiyxtıń ómiri, xızmeti hám tálimi sóz etilgen (Mat 4:23; 10:7; 24:14; 28:18-20; Mrk 1:14-15; Luk 2:10-11; 4:16-21; 7:20-23; 24:44-48; Elsh 1:8; 4:12; 5:42; 1Kor 15:1-4).

Ibadatxana – Qanday da bir qudayǵa sıyınıw ushın qurılǵan imarat. Ádette qudaylarǵa arnap ibadatxanalar qurılǵan. Tabınıwshılar quday óz ibadatxanasında bar dep isengen. Usı sebepten olar ibadatxananı qudaydıń úyi dep te ataǵan.

Biraq bul awdarmada ibadatxana sózi úlken hárip penen jazılǵan bolsa, Erusalimdegi Iyeniń Ibadatxanası názerde tutılǵan. Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxanadan aldınǵı zamanda Muxaddes shatırda hár túrli qurbanlıqlar berilip, diniy xızmetler ótkerilgen. Patsha Sulayman dáwirinen baslap pútkil Izrail xalqı Iyemizge Erusalimdegi Ibadatxanada sıyınǵan. Olar Ibadatxanada qurbanlıqlar berip, áhmiyetli bayramlardı sol jerde belgilegen. «Ibadatxana» sózi ayrıqsha bir imaratqa yamasa Ibadatxananıń tolıq háwlilerine qarata qollanılǵan. Ibadatxananıń ayrıqsha imaratı Muxaddes bólme hám Eń muxaddes bólmeden ibarat edi. Bul bólmelerge málim bir máresimlerdi orınlaw ushın tek ǵana ruwxaniylerdiń kiriwine ruxsat berilgen. Xalıq Ibadatxananıń háwlisinde Qudayǵa sıyınǵan. Izrail tariyxında Erusalimde bir neshe márte Ibadatxana qayta qurılǵan, biraq basqınshılar tárepinen wayran etilgen. Birinshi Ibadatxananı patsha Sulayman qurdırǵan. Bul Ibadatxana 3Pat 6:1-38; 7:13-51; 2Jln 2:1–4:22 da tolıq súwretlengen. B. e. sh. 586-jılı babilonlılar sol Ibadatxananı wayran qılıp, ondaǵı barlıq qımbatbaha zatlardı Babilonǵa alıp ketken. B. e. sh. 538-jılı Persiya patshası Kirdiń pármanı boyınsha, bazı yahudiyler Erusalimge qaytıp kelip, Ibadatxananı qayta qurıwdı baslap, b. e. sh. 515-jılı Ibadatxana qurılısı tamamlanǵan. Keyin ala, b. e. sh. 37-4-jılları áyyemgi Palestinada húkimdarlıq qılǵan Ullı Hirod b. e. sh. 19-jılı Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan. Qurılıs isleri Iysa Masiyx dáwirinde de dawam etip atırǵan edi. Qayta qurılǵan sol Ibadatxana eramızdıń 70-jılı rimliler tárepinen wayran qılındı. Sonnan keyin, Ibadatxana qayta qurılmadı (4Pat 25:8-17; Ezr 1:1-11; 3:7–4:5; 5:1-2; 6:14-15).

Iyemizdi eslew keshesi – Iysa Masiyx Óz óliminen aldın shákirtleri menen birge Qutqarılıw bayramınıń asın birge jedi. Sol keshesi Iysa shákirtlerine, sizler birge awqatlanǵanıńızda, Meni esleńler, dep buyırǵan. Iysa Masiyxtıń izinen júriwshileri Onıń bul buyrıǵına ámel qılıp, tez-tez jıynalıp turǵan hám birgelikte awqatlanǵan. Olar birge awqatlanǵanda, Iysa buyırǵanınday nan sındırıp jegen hám sharaptan ishken. Usılay etip, olar Iysa Masiyxqa óz húrmetin kórsetip, Iysanıń gúnalar ushın qurban bolǵanına isengenin tastıyıqlaytuǵın bolǵan. Sonday-aq, Iysanıń Óz súyispenshiligin qalay kórsetkenin esleytuǵın edi. Iysa olardı qalay súygen bolsa, shákirtler de bir-birin sonday súyiwi kerek edi (Mat 26:26-30; Mrk 14:22-26; Luk 22:14-20; Elsh 2:42, 46; 20:7; 1Kor 10:16-17, 21; 11:17-34).

Iye, Iyem, Iyemiz Evreyshe – «Adon» yamasa «Adonay», grekshe «Kúrios». Eski Kelisimde «Adonay» sózi kóbinese Qudayǵa qarata qollanılǵan iláhiy ataq bolıp, Quday Izrail xalqınıń kóktegi Patshası ekenin bildiredi. Jańa Kelisimde «Kúrios» sózi Iysa Masiyxqa qarata qollanılǵan bolıp, Onıń iláhiyligin hám patsha tiyresine tiyisli ekenin bildiredi. Sonıń ushın, bul awdarmada bul sóz «Iye», «Iyem Iysa» yamasa «Iyemiz Iysa» dep berilgen. «Adon» hám «Kúrios» sózleri ataq sıpatında patshalarǵa, abıraylı ustazlar hám payǵambarlarǵa izzet-húrmetti kórsetiw ushın da qollanılǵan (Luk 2:9; 18:6; Elsh 7:33, 59; Rim 1:7; 10:12-13).

Izrail – Yaqıp Penuelde Quday menen gúreskennen keyin, Quday oǵan «Izrail» dep at berdi (Jar 32:28-29; 35:10). Yaqıp Ibrayımnıń aqlıǵı, Ísaqtıń ulı edi. Yaqıptıń on eki ulı bolıp, olardan Izraildıń on eki urıwı kelip shıqtı. Eski Kelisimde mine usı on eki urıw Izrail xalqı dep ataldı. Keyin ala Izrail xalqı basıp alǵan jerler de Izrail eli dep ataldı.

Patsha Sulayman ólgennen keyin arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan bólinip shıqtı. Bul on urıw óz aldına el bolıp, Izrail patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Samariya boldı. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde arqadaǵı on urıwǵa Izrail xalqı hám bul urıwlar dúzgen el Izrail eli dep atalǵan. B. e. sh. 722-jılı Assiriya patshalıǵı Izraildı basıp alǵannan soń, arqa patshalıq joq boldı.

Jańa Kelisimde «Izrail» atı siyasiy ǵárezsizlikke iye eldi emes, al Yaqıptıń urpaǵın, yaǵnıy yahudiylerdi bildirgen (Jar 32:28-29; 35:10; 3Pat 11:26; 12:24; 4Pat 17:1-6).

Jabrayıl – Muxaddes Kitapta eki perishteniń atı aytıp ótilgen, birinshisi – Jabrayıl, ekinshisi – Mixail. Jabrayıl Qudaydıń arnawlı xabarın jetkiziw ushın bir neshe márte adamlarǵa kóringen. Ol Daniel payǵambarǵa kórinip, berilgen ayanlar hám payǵambarshılıqlardıń mánisin túsindirip bergen. Jabrayıl shomıldırıwshı Yaqıyanıń ákesi Zexariyaǵa da kórinip, Yaqıyanıń tuwılıwı haqqında, Máriyamǵa da kórinip, Iysa Masiyxtıń tuwılıwı haqqında xabar bergen (Dan 8:15-27; 9:20-27; Luk 1:8-20, 26-38).

Jańa ay bayramı – Hár jańa ay shıqqan kúni belgilenetuǵın bayram. Ruwxaniyler usı bayram ushın Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlardı bergen. Sonday-aq, bul bayramda adamlar ayrıqsha as jegen. Dástúrge muwapıq bul astı tek ǵana páklengen adamlar jewge bolatuǵın edi. Aydıń birinshi kúni muxaddes esaplanıp, adamlar sol kúni jumıs islemeytuǵın edi (San 28:11-15; 1Pat 20:5, 24-26; Amo 8:5).

Jaratqan Iye – Evreyshe «YHWH», grekshe «Kúrios». Eski Kelisimde «YHWH» Qudaydıń atı. Negizinde áyyemgi evrey tilinde sózler tek ǵana dawıssız háripler menen jazılǵan. Evreyshe jazıwlardı oqıǵanlar qaysı orında qanday dawıslı sesler keletuǵının biletuǵın edi. Yahudiyler Qudaydıń atın júdá muxaddes dep bilgeni ushın, Eski Kelisim dáwiriniń aqırlarına kelip, bul attı atamay qoyǵan edi. Olar Eski Kelisimdi oqıǵanda «YHWH» sóziniń ornına «Iyem, Xojayınım» mánisin beretuǵın «Adonay» sózin qollanıp baslaǵan. Usı awdarmada bul sóz «Jaratqan Iye» dep berilgen. Kóp adamlar «YHWH» sózin evreyshede «bolıw» feyiliniń birinshi forması bolıwı múmkin, dep esaplaydı. Usı pikir boyınsha «YHWH» sózi «Ol bar», yaǵnıy Ol máńgi, hesh qashan ózgermeydi yamasa «Ol bar bolıwǵa sebepker», yaǵnıy hár bir nárseniń kelip shıǵıwına sebepshi Ol, degen mánisti bildiredi. Jańa Kelisimde «Kúrios» sózi kóp jaǵdaylarda Iysa Masiyxtıń ataǵı sıpatında isletilgen bolıp, bul awdarmada Iye, Iyem, Iyemiz… dep berilgen. Bazı jaǵdaylarda «Kúrios» sózi Jańa Kelisimde Qudayǵa qarata qollanılǵan, Onıń Eski Kelisimdegi ayırım islerin súwretleydi. Bunday jaǵdaylarda bul awdarmada «Kúrios» sózi «Jaratqan Iye» dep berilgen (Jar 7:1; 8:21; 21:1; Shıǵ 3:14; Nzm 33:2-3; Zab 88:6-7; Mal 1:1).

Jaratqan Iyeniń Úyi – Bul sóz Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa qarata aytılǵan (Shıǵ 23:19; 34:26; Eshu 6:23; 4Pat 19:1).

Jartas, qorǵawshı Jartas – Evreysheden sózbe-sóz awdarması «jartas». Bul sóz Qudayǵa úmit baylaǵanlardı Onıń Ózi qorǵaytuǵının, aman-esen saqlaytuǵının, Qudaydıń ózgermeytuǵının hám pútkilley isenimli ekenin bildiredi (Nzm 32:4; 1Pat 2:2; 2Pat 22:2-3; Zab 27:1; 41:10; 77:35).

jawız ruwx – Muxaddes Kitapta jawız ruwx bazıda jin dep atalǵan. Jawız ruwxlardıń húkimdarı shaytan. Jawız ruwxlar insanlarǵa zıyan tiygiziwdi qáleydi. Olar bazıda insannıń ishine kirip alıp, onı basqaradı. Tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın SHAYTAN hám JIN sózlerine qarań (Mat 8:16; Mrk 1:23; Luk 4:33).

jámáát – Jańa Kelisimde bul sóz masiyxıylar toparına qollanılǵan. Birinshi jámáát Erusalimde payda bolǵan. Ol jerdegi iseniwshiler Qudayǵa sıyınıw ushın tez-tez jıynalıp turatuǵın edi. Iysa Masiyx haqqındaǵı Xosh Xabar keń tarqalǵannan keyin, basqa jerlerde de jámáátlerge tiykar salındı. Jámááttegi iseniwshiler bir-birine hár tárepleme járdem beretuǵın edi. Iseniwshiler úylerinde jıynalǵanda duwa etetuǵın edi, Qudayǵa alǵıs-maqtaw aytıp, Iysanıń ólimin eslep, birge awqatlanatuǵın edi. Olar birgelikte Muxaddes Jazıwdı oqıp, sabaq alatuǵın edi hám isenimde bekkem turıw ushın bir-birin jigerlendiretuǵın edi. Jámáátlerdiń jolbasshıları bar edi, olardı jetekshi, aqsaqal yamasa shopan dep ataytuǵın edi. Jámáátte iseniwshilerge járdem beretuǵın adamlardı bolsa xızmetshiler dep ataǵan.

Jańa Kelisimde jámáát sózi jáne Iysa Masiyxqa isengen barlıq adamlardı bildirgen. Jámáát sóziniń usı mánisin túsindiriw ushın Jańa Kelisimde bir neshe tımsallar berilgen. Olardıń bazıları mınaday: Iysa Masiyxtıń denesi, Ibadatxana, Qudaydıń úyi. Jáne Eski Kelisimde jıynalǵan Izrail xalqına da jámáát dep aytılǵan (Mat 16:18; Elsh 2:42-46; 4:32-35; 7:38; 8:1; 14:23; 15:41; Yaqp 5:14; 1Pet 5:1-4; Rim 16:4; 5:12-13; 12:12-13, 17; 16:19; Gal 1:1-2, 13; Efs 1:22; 2:19, 21-22; 3:10, 21; 4:11; 5:23-32; 5:23, 29-30; Fil 1:1; 3:6; Kol 1:24; 4:15; 1Tim 3:1-15; Tit 1:5-9; Ayan 1:11).

jin – Muxaddes Kitapta jin bazıda jawız ruwx dep atalǵan. Jinlerdiń húkimdarı shaytan. Jinler insanlarǵa zıyan tiygiziwdi qáleydi. Olar bazıda insannıń ishine kirip alıp, onıń háreketlerin basqaradı. JAWÍZ RUWX sózine qarań (Mat 4:24; Mrk 3:22; Luk 7:33; Yuxn 7:20; Elsh 8:7).

joqarǵı keńes – Jańa Kelisim dáwirinde yahudiylerdiń siyasiy hám diniy keńesi. Bul keńes bas ruwxaniylerden, Tawrat alımları hám abıraylı adamlardan ibarat edi. Joqarǵı keńestiń shama menen 70 aǵzası bar edi. Bas ruwxaniy keńestiń baslıǵı bolǵan. Keńes aǵzaları yahudiylerdiń jasaw shárayatına, siyasiy ómirine hám diniy dástúrlerine baylanıslı máselelerdi sheshiw huqıqına iye edi, biraq joqarǵı keńes shıǵarǵan áhmiyetli qararlar Rim húkimeti tárepinen tastıyıqlanıwı kerek edi. Joqarǵı keńes adamdı ólimge húkim etkeni menen de, bul húkimdi tek Rim húkimeti ǵana orınlay alatuǵın edi. Elde tınıshlıqtı saqlap turıw ushın joqarǵı keńes yahudiylerdiń de, Rim húkimetiniń de paydasın gózleytuǵın edi (Mat 26:57–27:2; Mrk 14:52; Yuxn 11:47; Elsh 5:21, 27; 22;).

Kárnay – Úplep shertiletuǵın saz ásbabı bolıp, áyyemgi evrey xalqı kárnaydı qoshqardıń shaqısınan hám basqa da materialdan soqqan. Áyyemgi waqıtta bul ásbap dushpan bastırıp kiyatırǵanın xabarlaw ushın, sonday aq, Qudaydı alǵıslaw ushın shertilgen.

Kárnay bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń jetinshi ayı – etanim, yaǵnıy tishri ayınıń birinshi kúninde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay sentyabrdiń ortasınan baslanadı. Kárnay bayramı kúni Izrail xalqı dem alıp, muxaddes jıynalıs ótkergen. Bul jıynalısta kárnay shertilgen, Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlar berilgen (Leb 23:23-25; San 29:1-6).

kelisim – Áyyemgi waqıtlarda ádette kelisim dúzilgende, onı tastıyıqlaw ushın eki tárep ant ishetuǵın edi. Muxaddes Kitapta aytılıwınsha, Quday bir neshe márte insan menen kelisim dúzgen. Hár bir kelisimde berilgen wádelerdi hám qoyılǵan shártlerdi Qudaydıń Ózi belgilegen. Quday Ibrayım menen kelisim dúzip, Ibrayımǵa hám onıń áwladına máńgi bereket beriwdi wáde qılǵan.

Quday keyin ala Muwsa payǵambar arqalı Ibrayımnıń áwladı, yaǵnıy Izrail xalqı menen kelisim dúzedi. Sol kelisimde Qudaydıń buyrıqları hám nızamları tolıq berilgen. Bul buyrıqlarǵa hám nızamlarǵa ámel qılǵan adamlarǵa Quday: «Men sizlerdi Ózimniń xalqım qılaman, sizlerdiń Qudayıńız bolaman», dep ayrıqsha wáde bergen. Qudaydıń Óz xalqı Izrail menen bolǵan múnásibeti mine usı kelisimge tiykarlanǵanı sebepli, Eski Kelisimde bayan qılınǵan kóp waqıyalar hám Izrail xalqınıń tariyxı usı múnásibetler haqqında sóz etedi. Izrail xalqı Qudayǵa qayta-qayta biyopalıq qılǵanı ushın, Onıń buyrıqlarına boysınbaǵanı ushın óz watanınan súrgin etilgen. Biraq Quday: «Mine Men Izrail xalqı menen jańa kelisim dúzetuǵın kúnler keledi», dep Óz payǵambarları arqalı wáde bergen.

Quday jańa kelisimdi pútkil adamzat penen Iysa Masiyx arqalı dúzedi. Iysa Masiyx pútkil adamzattıń gúnasın Óz moynına alıp, atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı jańa kelisimdi kúshke engizdi. Bul Jańa Kelisimniń baslı mazmunı boladı. Endi hár bir adam, milletinen tısqarı, Iysa Masiyxqa isense hám gúnalarınan júz bursa, onıń gúnaları keshiriledi, bul adam Qudaydıń xalqına tiyisli boladı (Jar 15:1-21; 17:1-27; Shıǵ 20:1, 21; 24:1-18; 4Pat 17:5-23; 2Jln 36:13-21; Erm 31:31-34; 32:39-40; Ezk 11:19-20; 36:26-27; Mat 26:27-28; Evr 8:6-13; 9:1-22).

Kelisim sandıǵı – Sırtı hám ishi altın menen qaplanǵan aǵash sandıq. Kelisim sandıǵında eki tegis tasqa jazılǵan nızam saqlanatuǵın edi. Quday bul eki tastı Sinay tawında Muwsaǵa Izrail xalqı ushın bergen edi. Eki tasta on buyrıq jazılǵan, bul buyrıqlar Quday menen Onıń xalqı ortasındaǵı dúzilgen kelisimniń shártleri edi. Sol sebepli bul sandıq kóbinese Kelisim sandıǵı dep aytılǵan. Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵı ústinde kerub degen ruwxıy barlıqtıń eki músini bar edi. Kelisim sandıǵı – Quday Óz xalqı arasında ekenin bildiretuǵın belgi edi. Izrail xalqı shólde gezip júrgende, Kelisim sandıǵı Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesinde saqlanatuǵın edi. Keyin Kelisim sandıǵı Erusalimdegi Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesine qoyılǵan (Shıǵ 25:12-15, 22; 37:1-9; Evr 9:4-5).

Kemosh – Moab xalqınıń tabınǵan qudayı (3Pat 11:7).

ken xalqı, kenler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Jáne qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı sózlerine qarań (Jar 15:19; San 24:21-22).

kerub – Qanatlı ruwxıy barlıq. Bul ruwxıy barlıqlar haqqında sóz etilgende, olar ádette Qudaydıń taxtı janında súwretlenedi. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde bolsa kerublar Qudaydıń taxtın kóterip júrgeni haqqında aytıladı. Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵı ústinde eki kerub músini bar edi. Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesin Muxaddes bólmeden bólip turǵan ishki perdege kerublardıń súwreti salınǵan edi (Shıǵ 25:18-20; San 7:89; 1Pat 4:4; Ezk 10-bap;).

kiyeli tas – Tikkesine qoyılǵan uzın tas. Qanan xalıqları bul tastı óz qudayı, sonıń menen birge, quday Baal dep, oǵan tabınatuǵın edi. Bunday taslar tóbeshiklerdiń ústine, qoyıw japıraqlı tereklerdiń astına hám tabınatuǵın orınlarınıń ishine ornatılatuǵın edi. Quday Izrail xalqına, tas butlardı ornatpań, olarǵa sıyınbań, dep buyrıq berdi. Usınday butlardı hám taslardı sındırıp taslawdı buyırdı (Shıǵ 23:24; Leb 26:1; 4Pat 10:27; 17:10).

Qanan – Qanan Xamnıń ulı, yaǵnıy Nuxtıń aqlıǵı edi. Áyyemgi waqıtlarda Jer Orta teńizi, Iordan dáryası hám Óli teńiz aralıǵındaǵı jerler de Qanan dep atalǵan. Qanannıń arqa tárepinde Lebanon tawları, qublada Negeb shóli bar edi. Jaratılıs kitabında aytılıwınsha Xamnıń ulı Qanannan bir neshe xalıq kelip shıqqan hám sol jerlerde jasaǵan. Izrail xalqı bul jerlerdi basıp alǵannan keyin, Qanan degen atama áste-aqırınlıq penen joq bolıp ketti. Onıń ornına bul jerler «Izrail eli» dep atala basladı, bir qansha waqıt ótkennen soń «Palestina» atı menen tanılǵan.

Muxaddes Kitapta Qanan júdá ónimdar, «sút hám pal aǵıp turǵan jer» dep súwretlengen. Qanan geografiyalıq jaǵınan júdá qolaylı hám ónimdar jer esaplanǵan. Qanan jerinen qubla-batısta jaylasqan Sinay yarım atawı Aziya hám Afrika jerlerin birlestirip turadı. Sonıń ushın, áhmiyetli sawda jolları Qanan arqalı, Jer Orta teńizi boylap ótken. Áyyemde Jaqın Shıǵıstaǵı qúdiretli patshalıqlar Qanandı qolǵa kirgiziwge háreket etken. Shıǵ 3:8 hám usı ayattıń túsindirmesine qarań (Jar 10:6, 15-19; 12:5; Biy 5:19).

qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlar. Olar amor, girgash, xet, xiw, ebus, qadmon, keniz, ken, periz hám refa xalıqları edi. Bul xalıqlardıń bazıları Qanan jeriniń anıq qaysı jerinde jasaǵanı málim emes. Izrail xalqı Qanandı basıp alǵannan keyin de, bul xalıqlardan bir neshesi sol jerde jasap qalǵan (Eshu 16:10; 17:12-13, 16).

Qos bayramı, Jıyın-terim bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń jetinshi ayı – etanim, yaǵnıy tishri ayınıń 15-21-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay sentyabrdiń ortasınan baslanadı. Sol waqıtta gúz jawını baslanbastan aldın zúráát jıynap alınǵan. Izrail xalqı Mısırdan shıqqannan soń, shól gezip, qoslarda jasaǵanın jeti kún dawamında eslegen. Sonday-aq olar Qanan jerindegi zúráátti Qudaydıń bereketli qılǵanın da belgilegen, Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlardı bergen. Olar jeti kún dawamında dalalardaǵı qoslarda jasaǵan. Qos bayramınıń evreyshe ataması – Sukkot. Bul bayram jıyın-terim bayramı dep te atalǵan (Shıǵ 23:16; 34:22; Leb 23:33-36, 39-43; San 29:12-39; Nzm 16:13-15; Zxr 14:16-19).

Quday – Evreyshede «El» yamasa «Elohim», grekshede «Teos». Bul atlar pútkil barlıqtıń jaratıwshısı Qudayǵa qollanılǵan baslı atlar boladı (Jar 1-bap; 2:2-3; 9:1).

Quday Taala – Evreyshede «El Elion» yamasa «Elohim Elion», sózbe-sóz awdarması «Eń mártebeli Quday». Bul sóz Quday eń ullı, eń qúdiretli, pútkil álemniń Húkimdarı ekenligin bildiredi (Jar 14:18; San 24:16; Nzm 32:8).

Qudaydıń Patshalıǵı – Qudaydıń insanlar ómirindegi húkimdarlıǵına hám hár bir jaratılǵan janzatlardıń aqırette jańalanıwına silteme. Iysa Masiyx: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqınlastı», dep waz etken edi, Ol Óz káramatları arqalı usı Patshalıq haqıyqattan da bar ekenligin kórsetetuǵın edi. Iysa Masiyx adamlarǵa: «Qudaydıń Patshalıǵı sizlerdiń arańızda», dep tálim berdi. Adamlardıń gúnaları Iysa Masiyx arqalı keshirilgende, olar Qudaydıń Patshalıǵına kiredi. Qudaydıń Patshalıǵına minásip bolǵan adamlar Qudaydı ózleriniń Patshası dep tán aladı hám óz ara múnásibetlerinde Qudaydıń minezlemesin kórsetedi. Usı arqalı Qudaydıń Patshalıǵı adamlar arasında ekenligi kórinip turadı. Keleshekte bolsa, Iysa Masiyx pútkil dúnyanı jawızlıq hám napáklikten tazalaǵannan soń Qudaydıń Patshalıǵı tolıq ornatıladı. Matta kitabında Qudaydıń Patshalıǵı «Aspan Patshalıǵı» dep te atalǵan (Mat 12:28; 25:31-46; Mrk 1:14-15; Luk 17:20-21; 1Kor 15:24-25; Kol 1:13-14; Ayan 11:15-17; 12:10).

Qudaydıń Ruwxı – «Ruwx» dep awdarılǵan evreyshe hám grekshe sózler jáne «dem», «samal» mánislerin óz ishine aladı. Qudaydıń Ruwxı dúnyanıń jaratılıwında sózsiz qatnasqan. Eski Kelisimde sóz etiliwinshe, Qudaydıń Ruwxı adamlardı orap alǵan, olarǵa hár túrli wazıypalardı orınlaw ushın kúsh bergen. Qudaydıń Ruwxı bazı adamlarǵa Qudaydıń sózin sóylewge jiger bergen. Quday Óz Ruwxın bir kún kelip barlıq adamzat ústine jawdıratuǵını tuwralı Ioel payǵambar arqalı wáde qılǵan.

Jańa Kelisimde Qudaydıń Ruwxı Muxaddes Ruwx dep ataladı. Muxaddes Ruwx arqalı adamlar Qudaydıń sózlerin aytadı, bazıda káramatlar kórsetedi. Shomıldırıwshı Yaqıya payǵambarshılıq qılıp, Iysa Masiyx insanlardı Muxaddes Ruwxqa shomıldıradı, dep aytqan. Yaqıya Iysanı suwǵa shomıldırǵanda, Muxaddes Ruwx Iysanıń ústine kepter pishininde túsken hám Ol Muxaddes Ruwxqa tolǵan. Iysa Masiyx Muxaddes Ruwx jeteginde júrgen.

Iysa Óz shákirtlerine, Ákem sizlerge jol-jorıq kórsetiw hám kúsh-quwat beriw ushın Muxaddes Ruwxtı jiberedi, dep wáde bergen. Iysa aspanǵa kóterilgennen soń usı wáde ámelge astı. Solay etip, Ioel payǵambardıń bir neshe ásirler aldın aytqan payǵambarshılıǵı orınlandı. Iysanıń shákirtleri adamlardı táwbe qılıwǵa, suwǵa shomıldırılıwǵa hám Muxaddes Ruwxtı qabıl etiwge shaqırǵan. Iysa Masiyxqa isengen hár bir adamnıń júreginde Muxaddes Ruwx jasaydı. Muxaddes Ruwx olardıń Qudayǵa tiyisli ekenligin hám qutqarılıw kepili Ózi ekenligin tastıyıqlaydı. Muxaddes Ruwx iseniwshilerge hár túrli sıylar beredi, olar usı sıyları menen Qudayǵa hám basqalarǵa xızmet etedi. Iseniwshiler Muxaddes Ruwx basshılıǵında ómir keshiredi hám Muxaddes Ruwx arqalı olardıń jaqsı is-háreketleri Qudayǵa maqul boladı (Jar 1:2; Shıǵ 31:3; Biy 14:6; 1Pat 11:6-7; 16:13; 1Jln 12:18; 2Jln 15:1-2; 20:14-15; Ezk 11:5; Iol 2:28-29; Mix 3:8; Mat 3:11; Luk 3:22; 4:1; 10:21; 24:49; Yuxn 3:34; 14:16-17, 26; 16:7-15; 20:22; Elsh 1:4-5, 8; 2:1-4, 14-21, 38; 13:2; 19:1-6; Rim 8:15-16; 1Kor 12:4-11; 2Kor 1:21-22; Gal 5:22-25; Efs 1:13-14).

Qudaydıń Ulı, Quday Taalanıń Ulı – Bul sóz ataq bolıp, yahudiyler intizarlıq penen kútken qutqarıwshıǵa aytılǵan. Yahudiylerdiń pikiri boyınsha, bul qutqarıwshı olardı dushpanlar qolınan qutqaradı hám pútkil adamzat ústinen máńgi húkimdarlıq qıladı. Bul qutqarıwshıǵa ádette «Masiyx» ataǵı da qollanılǵan. «Qudaydıń ulı» yamasa «Ul» ataqları Iysaǵa qarata qollanılǵanda, Iysa intizarlıq penen kútilgen Masiyx ekenligin bildiredi. Bul ataqlar Iysanıń Quday menen jaqın múnásibetin, Qudaydıń atınan is qılatuǵının kórsetedi. Iysa Masiyx Óziniń aspandaǵı Ákesine pútkilley boysınıp, sadıqlıq penen xızmet etti. Iysa aspandaǵı Ákesin húrmet etip, Onıń minezlemesin Ózinde tolıq kórsetti.

Tilekke qarsı, bazılar «Qudaydıń Ulı» degen ataqtı nadurıs túsinip, Iysa deneden Qudaydan tuwılǵan eken, dep oylaydı. Biraq bul aqılǵa sıymaytuǵın ulıwma nadurıs pikir! Bunday pikir Muxaddes Jazıwda bayan etilgen tálimatlarǵa qarsı. Jańa Kelisimde sóz etiliwinshe, Máriyam káramatlı túrde, Muxaddes Ruwxtıń qúdireti menen Iysaǵa hámiledar bolǵan edi.

Eski Kelisimde Quday Izrail xalqın «tuńǵısh ulım» dep atap, olar menen qanshelli jaqın múnásibet ornatqanın kórsetti. Sonday-aq, Quday Izrail patshasın da «Meniń ulım» dep ataǵan, sebebi Izrail patshası Qudaydıń wákili sıpatında xalıq ústinen húkimdarlıq qıldı (Shıǵ 4:22-23; Mat 1:18-25; 14:33; Luk 1:26-38; Yuxn 14:6-13; 19:7; 1Yuxn 5:12-13; Kol 1:15-19; Evr 1:2-3).

Qudaydıń Úyi – Bul sóz Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa aytılǵan (Biy 18:31; 1Pat 10:3; 1Jln 6:10).

qurbanlıq – Izraillılar Qudayǵa sıyınıw ushın buǵa, qoy, eshki, kepter yamasa qumırı sıyaqlı haywanlardı qurbanlıq qılatuǵın edi. Haywan soyılǵannan soń, onıń bir bólegi Qudayǵa unamlı tútetki ushın sadaqa sıpatında qurbanlıq orında tútetilgen. Qalǵan bólegi bolsa ruwxaniylerge berilgen yamasa sıyınıwshılar tárepinen jelingen. Izrail xalqı Qudayǵa alǵıs aytıw, Qudaydan bereket tilew, gúnaları ushın keshirim soraw maqsetinde qurbanlıqlar bergen. Eski Kelisimde aytıp ótilgen bes qurbanlıq túri mınaday: ayıp qurbanlıǵı, gúna qurbanlıǵı, jandırılatuǵın qurbanlıq, minnetdarshılıq qurbanlıǵı, tatıwlıq qurbanlıǵı (Jar 8:20; Shıǵ 29:38-41; Leb 1-bap).

Qutqarılıw bayramı – Qutqarılıw bayramı evrey kalendarınıń birinshi ayı – abib, yaǵnıy nisan ayınıń on tórtinshi kúni keshte belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay marttıń ortasınan baslanadı. Qudaydıń Izrail xalqın Mısır qullıǵınan qalay qutqarǵanın olar Qutqarılıw bayramı kúni eslegen. Hár bir shańaraq bir qozını yamasa ılaqtı qurbanlıq qılıp, Qutqarılıw bayramına as tayarlaǵan. Shańaraq aǵzaları qurbanlıq asın birge jegen. Bul asqa qosıp ashshı shópler hám ashıtqısız nan da jelingen. Qutqarılıw bayramınıń evreyshe ataması – Pesax. Qaraqalpaqsha «Qutqarılıw bayramı». Jańa Kelisimde «Qutqarılıw bayramı» atı astında Qutqarılıw bayramı zıyapatı hám onnan keyin jeti kún dawamında belgilengen «Ashıtqısız nan bayramı» názerde tutılǵan (Shıǵ 12:1-14, 21-51; Leb 23:5-8; San 9:1-14; Nzm 16:1-7).

qutqarıw, qutqarılıw – Bul sózler adamlardıń hám pútkil bir xalıqtıń dushpanlardan yamasa olardıń ómirine qáwip salıp atırǵan basqa nárselerden azat bolıwın bildiredi.

Eski Kelisimde bir adam belgili bir jaǵdayda basqalardı qáwip-qáterden qutqarǵanda «qutqarıwshı» dep atalǵan. Kóp jaǵdaylarda bolsa «Qutqarıwshı, Azat qılıwshı» degen at Qudaydıń Ózine qollanılǵan. Izrail xalqı tariyxındaǵı eń ullı waqıyalardan biri olardıń Mısırdaǵı qullıqtan azat bolǵanı. Quday Muwsa arqalı káramat kórsetip, Óziniń Qutqarıwshı ekenligin kórsetken. Quday Izrail xalqın kóp mártebe qutqarǵanı ushın, olar keleshekte Iyemiz bizlerdi barlıq dushpanlardan hám jawızlıqtan azat qıladı, degen úmitte sol waqıttı intizarlıq penen kútken. Jáne Eski Kelisimde payǵambarlar payǵambarshılıq qılıp, Quday Óziniń haq qulın jiberedi hám adamlardı gúnalarınan azat qıladı, dep aytqan. Payǵambarshılıqlar boyınsha Qudaydıń bul sadıq qulı patsha Dawıttıń áwladınan kelip shıǵadı.

Jańa Kelisimde aytılıwınsha, adamlar Iysa Masiyxtıń ólimi hám tiriliwine iseniwi arqalı gúnadan azat boladı. Demek, hár bir adam milletine, túriniń reńine yamasa mádeniyatına qaramastan qutqarılıwǵa erisiwi múmkin. Bul qutqarılıw adamnıń qılǵan sawap islerine baylanıslı emes. Adam tek ǵana Qudaydıń rehimi hám miyrimi arqalı gúnalarınan azat bolıp, Iysa Masiyx arqalı máńgi ómirge iye boladı. Iysa Masiyxqa isenip, táwbe qılǵan hár bir adamdı Quday keshiredi. Sonıń ushın, Qudaydıń Ózi de, Iysanı Masiyx hám «Qutqarıwshı» dep ataydı.

Iysa Masiyxqa isengen adam Quday menen jarasqanı ushın bul dúnyanıń ózinde-aq qutqarılıwǵa erisken dep esaplanadı. Qutqarılıwǵa erisken hár bir adamnıń ómirinde Muxaddes Ruwx háreket qıladı. Qutqarılıw toqtawsız háreket bolıp, oǵan erisken hár bir adamnıń pikirlewi hám minez-qulqı ózgeredi hám bunday adam óz ómirin Qudaydı ırazı qılıwǵa baǵıshlaydı. Masiyxıylar aqırǵı kúnde de húkim qılınbaydı. Masiyxtıń atanaq aǵashtaǵı ólimi hám tiriliwi arqalı olar bul dúnyada da, ol dúnyada da qutqarılıwǵa iye. Sol sebepten iseniwshiler ólgennen keyin Quday menen birge jánnette bolıwına qatal túrde isenedi (Shıǵ 14:1-31; 15:1-21; Biy 3:9, 15; 2Pat 22:2-3; Zab 39:18; 77:35; Iysh 42:1-4; 43:3, 11; 49:26; Ezk 37:23-25; Dan 6:27; Luk 1:47, 69-70; 2:10-11, 30-31; Yuxn 3:15-16, 36; 5:24; 6:40; Elsh 2:38-39; 4:11-12; 10:43; 16:30-31; 1Pet 1:3-5; 1Yuxn 4:15-17; 5:13; Rim 1:16-17; 5:9-10; 3:20-24; 8:1-2; 8:15-16; 8:24, 29-30; 10:9-10; 10:12-13; 1Kor 1:18; 2Kor 1:21-22; 5:1-2, 6-8; Efs 1:13-14; 2:4-9; 1Sal 4:16-17; 5:9-10; 1Tim 1:1; 2:3; 2Tim 1:9-10; Tit 1:3-7; Evr 9:27-28; Ayan 22:3-5).

qız Sion – Erusalimdi ańlatadı (Zab 9:15; Iysh 10:32; Erm 4:31).

lebiyli, lebiyliler – Yaqıptıń ulı Lebiy urıwınan bolǵan adamlar. Quday Lebiy urıwınan bolǵan Xaronnıń áwladın Izrail xalqınıń ruwxaniyleri etip tańlaǵan edi. Lebiy urıwınıń qalǵan adamları diniy máresimlerdi orınlawda járdem berdi. Bunnan tısqarı olar Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa, onıń úskene hám buyımlarına da juwapker boldı. Quday Izrail xalqınıń tuńǵısh ullarınıń ornına Lebiy urıwın Óz xızmetine alǵan edi. Óytkeni Izraildıń tuńǵısh ulları Qudayǵa tiyisli edi. Keyin patsha Dawıt lebiylilerdiń bazıların Qudayǵa sıyınıw waqtında qosıq aytıwǵa hám saz shertiwge tayınladı (San 3:5-13, 40-51; 1Jln 6:31-32; 23:25-29, 32; 23:30-31).

Lira – Tarlı saz ásbap (1Pat 10:5).

Masiyx – Masiyx evreyshe «Mashiax» sózinen alınǵan, grek tiline «Xristos» dep awdarılǵan. Evrey tilinde bul sóz «maylanǵan» degen mánini bildiredi. Áyyemgi Izrailda bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tayınlaw waqtında, onıń basına záytún mayı quyılıp maylanǵan. Bul is-háreket sol adamnıń Quday tárepinen tańlanǵanın hám Qudaydıń xızmetine baǵıshlanǵanın bildiredi. Sol sebepten Masiyx sózi «Quday tárepinen tańlanǵan» degen mánisti de ańlatadı.

Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlarda, bir kúni patsha Dawıttıń áwladınan bolǵan birew Izrail xalqın dushpanlarınan qutqaratuǵını hám jer júzinde máńgi ádalat ornatıp, barlıq xalıqlar ústinen húkimdarlıq qılatuǵını aytıladı. Keyin ala yahudiyler wáde qılınǵan sol qutqarıwshını «Masiyx» dep ataytuǵın boldı. Yahudiylerdiń eli Rim imperiyasınıń qol astında qalǵanda kóp yahudiyler, Masiyx kelip, bizlerdi dushpanımızdan qutqaradı hám Izrail patshalıǵınıń ullılıǵın qayta tikleydi, dep úmit qılǵan.

Jańa Kelisim boyınsha, Iyemiz Iysa Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlarda aytıp ótilgen Masiyx. Iysa Masiyx Óz wazları arqalı Qudaydıń Patshalıǵı keliwin járiyalaǵan, biraq bul Patshalıq jer júzindegi patshalıq emes edi. Iysa Masiyx atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı shaytannıń qúdiretin joq qıldı, gúnaǵa hám ólim qorqınıshına qul bolǵan pútkil adamzatqa azat bolıw múmkinshiligin berdi. Sonıń ushın, Iysaǵa isengenler Onı «Masiyx» dep ataydı (Mat 1:16-17; 2:4; 16:16; Mrk 9:41; Luk 2:11; 24:26, 46; Yuxn 1:17; 7:41; Elsh 2:31; Rim 1:4-6).

may – Muxaddes Kitapta may sózi astında kóbinese záytún miywesinen alınǵan may názerde tutıladı. Áyyemgi Izrailda záytún mayınan keń paydalanılǵan. Shıralar ushın, teridegi jara hám jaraqatlardı shıpalaw ushın záytún mayı qollanılǵan. Sonday-aq, bay adamlar denelerin qásterlew ushın eń sapalı záytún mayınan paydalanǵan. Bazıda záytún mayı átir menen aralastırılıp, jaǵımlı iyis shıǵarıw ushın shashqa, terige súrtilgen. Bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tayınlaw waqtında basına joqarǵı sapadaǵı záytún mayı quyılǵan. Muxaddes shatırdaǵı hám Ibadatxanadaǵı buyımlardı muxaddes qılıw ushın da záytún mayı qollanılǵan. Ulıwma alǵanda, may awızbirshilik, abadanshılıq, páklik hám Qudaydıń Ruwxınıń qúdiretli belgisi bolǵan (Shıǵ 29:40; 30:25-33; San 28:5; 3Pat 5:11; 17:12; Mrk 6:13).

maylaw – Eski kelisim dáwirinde Quday bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tańlaǵanda onıń basına záytún mayın quyıwǵa buyrıq beretuǵın edi. Záytún mayı Quday Ruwxınıń belgisi bolıp, may quyılǵan adamnıń páklengenin hám oǵan qúdiret berilgenin bildiretuǵın edi. Usı jol menen tańlanǵan adam, ásirese patsha evrey tilinde «mashiax», yaǵnıy «may súrtip tańlanǵan» dep atalatuǵın edi. «Mashiax» sózi keyin ala lawazım sıpatında qollanılatuǵın boldı. Muxaddes shatırdaǵı hám Ibadatxanadaǵı buyımlar da záytún mayı súrtiliw arqalı muxaddes qılınǵan (Shıǵ 40:13-15; 1Pat 10:1; 16:3; 3Pat 19:16; Iysh 45:1; Zab 17:51; Luk 4:18).

májilisxana – Grekshe «sinagoga» sózi adamlardıń jıyının ańlatadı. Bul Jańa Kelisimniń kitaplarında ushırasadı. Yaqıptıń xatı 2:2 de masiyxıylar jıyını usılay ataladı. Májilisxanalar Babiloniya súrgininen keyin, ásirese Ezranıń jańalıq kirgizgeni nátiyjesinde payda bolǵan bolıwı múmkin. Izrail xalqı jat butqa tabınıwshı elge tarqalıp ketip, Ibadatxanadaǵı ulıwma xızmet milliy hám diniy ómirdi birlestiretuǵın kúshten ayırılǵanlıqtan, olar hár túrli jerde, yaǵnıy májilisxanalarda jıynalıwǵa májbúr bolǵan. Olar Quday Iyeniń ótken waqıtlardaǵı islerin eske alıp, Onnan járdem beriwdi hám qutqarıwdı soraǵan.

Babiloniyadan qaytıp kelgennen soń, Ezra hám Nexemiyaǵa uqsaǵan azamatlar xalıqtı Qudaydıń sózin tıńlaw ushın jıynadı hám olardı Muxaddes Kitaplardı izertlewge shaqırdı. Sonda májilisxana butqa tabınıwshılıq sebepli qatal jaza alǵan adamlar ortalıǵında oyanǵan jańa ómirdiń tábiyǵıy kórinisine aylandı. Sol sebepten, Iyemizdiń inisi Yaqıp bılay dedi: «Óytkeni áyyemgi waqıtlardan beri Muwsanıń Nızamı hár bir qalada járiyalanıp kiyatır hám hár dem alıs kúni májilisxanalarda oqılmaqta» (Mat 4:23; Mrk 3:1; Luk 4:15; Elsh 15:21; 19:8).

máńgilik ómir – Muxaddes Kitapta máńgilik ómir tek ǵana waqıttıń dawamın emes, al ómirdiń mazmunı, yaǵnıy Quday menen birlikte jasawdı, Onıń miyrimi hám bereketlerinen lázzet alıwdı bildiredi. Eski Kelisimniń bazı bólimlerinde haq adamlar Quday menen máńgi jasaytuǵını haqqında jazılǵan, ayırım hallarda ólilerdiń tiriliwi haqqında aytıp ótilgen.

Jańa Kelisimde máńgilik ómir ne ekenligi haqqında keńirek ashıp berilgen. Insannıń denesi ólse de, ruwxı ólmeydi. Iysa Masiyxqa hám Onı jibergen Qudayǵa isengen adam máńgi ómirge iye boladı. Bunday adam ushın máńgi ómir usı dúnyada jasap atırǵan waqtında baslanadı. Ol ólse de aqırette tiriledi hám onnan keyin hesh qashan ólmeydi. Aqırzaman kúni Quday haqlarǵa máńgilik ómirdi sıy qılıp beredi, olar jánnette jasap, bul dúnyadaǵı barlıq jawızlıqlardan azat boladı. Gúnakarlarǵa bolsa máńgi jaza beriledi, olar máńgige Qudaydan ayırıladı (Zab 15:9-11; 22:6; Iysh 26:19; Dan 12:2; Mat 5:12; 25:34, 46; 25:41, 46; Luk 16:22-23; 20:37-38; 23:42-43; Yuxn 3:15-16, 36; 5:24, 28-29; 6:40; 10:27-28; 1Pet 1:4; 1Yuxn 5:13; 2Kor 4:16-18; 5:1-2, 6-8; Efs 2:4-6; Fil 1:21-23; 3:13-14; Evr 12:22-24; Ayan 20:11-15; 21:1-4; 22:1-5).

Midiya – Qúdiretli patshalıq bolıp, házirgi Iran mámleketiniń arqa-batısında jaylasqan edi. B. e. sh. 550-jılǵa kelip, Midiya hám Persiya patshalıǵınıń eń áhmiyetli aymaǵına aylandı, sonıń ushın Persiya nızamları «Midiya hám Persiya nızamları» dep atalatuǵın boldı (Est 1:19; Dan 6:8).

Midyan, midyanlılar – Ibrayımnıń toqalı Qaturadan tuwılǵan ullarınan biri. Midyannan tarqalǵan áwlad midyan xalqı dep atalǵan edi. Olar kóshpeli xalıq bolıp, kóbisi házirgi Aqaba qoltıǵınıń shıǵıs tárepindegi shólde jasaytuǵın edi. Sonıń ushın, ol jerler midyan xalqınıń eli, sol jerde jasaǵan xalıq midyanlılar dep atalǵan (Jar 25:1-2; Shıǵ 2:11-15; Biy 6-bap;).

Mixail – Muxaddes Kitapta eki perishteniń atı aytıp ótilgen, birinshisi – Mixail, ekinshisi – Jabrayıl. Mixail bas perishtelerdiń biri bolıp, Izrail xalqınıń qorǵawshısı dep atalǵan. Mixail hám onıń qol astındaǵı perishteler shaytan hám onıń jawız perishteleri menen sawash qılıp, olardı kókten quwıp jibergen (Dan 10:13, 21; 12:1; Yahu 9; Ayan 12:7-9).

Mısır – Mısır Eski Kelisimde kóp tilge alınǵan hám dúnya tariyxında áhmiyetli iz qaldırǵan. Mısır húkimdarları «Faraon» dep atalǵan. Mısır civilizaciyası júdá rawajlanǵan, xalıq aralıq sawdada baslı orın tutqan. Nil dáryasınıń suwları hám jemisli jerleri Mısır turǵınların azıq-awqat penen hámme waqıtta támiyinlep turdı.

Ashlıq dáwirde Yusup Mısır xalqın hám ákesi Yaqıptıń barlıq shańaraǵın qutqarıp qaladı. Yusuptiń ákesi Yaqıp hám onıń shańaraǵı Qanannan Mısırǵa kóship keledi. Bir neshe áwlad ótkennen soń Yaqıptıń áwladı Mısırda qul bolıp qaladı. Muwsa payǵambar Qudaydıń buyrıǵı menen káramatlar kórsetip, Izrail xalqın qullıqtan azat qıladı hám Mısırdan alıp shıǵadı. Mısır húkimdarları kóbinese óz elinen sırtqa, ásirese Qanan eline úlken siyasiy tásir ótkizetuǵın edi hám bazıda átiraptaǵı jerlerge áskeriy júrisler qılatuǵın edi. Qanan Mısırdan arqa-shıǵısta jaylasqan, Izrail xalqı sol jerlerde jasaytuǵın edi (Jar 41:46-49, 53-57; 45:16-20; 46:1-7; Shıǵ 1:8-14; 2:1; 15:21).

miyrim – Muxaddes Kitapta «miyrim» hám «miyrimli» sózleri ádette Qudayǵa hám Onıń qılǵan islerine qarata qollanıladı. Miyrim sóziniń tiykarǵı mánisi – Quday ullılıǵı hám sheksiz súyispenshiligi sebepli Óz qálewi menen insanlarǵa bereket beredi. Bul dúnya jaratılǵannan berli Qudaydıń miyrimi adamzat hám pútkil janzattıń ómirinde kórinip tur. Quday olarǵa ómir baǵıshlaydı hám jasaw ushın kerekli bolǵan zatlardı jetkizip turadı. Quday barlıq xalıqqa miyrim kórsetedi. Eski Kelisimde Qudaydıń Izrail xalqına bolǵan sheksiz miyrimin Izrail tariyxınıń hár túrli dáwirlerinde kóriwimiz múmkin. Izrail xalqınıń káramatlı túrde Mısırdaǵı qullıqtan azat bolǵanı bunıń ayqın mısalı boladı.

Jańa Kelisimde Iysa Masiyxtıń bul dúnyaǵa kelip, Oǵan isengenlerge qutqarılıw bergeni Qudaydıń adamzatqa kórsetken miyriminiń eń ayqın dálili. Iysa Masiyx arqalı Quday adamlardı gúnadan azat qılıp, aqlaydı hám olarǵa máńgi ómir baǵıshlaydı. Bul miyrimge hesh kim ılayıqlı emes hám miyrim insannıń qılǵan sawap islerine baylanıslı emes. Qudaydıń kórsetken miyrimine minásip bolıw – gúnadan júz burıp, Qudayǵa boysınıw. Quday Óz miyrimi arqalı iseniwshilerge Muxaddes Ruwxın beredi. Olar Muxaddes Ruwx arqalı bul dúnyada Qudayǵa xızmet qıladı (Jar 6:8; 19:16; 50:4; Shıǵ 33:12-13; San 14:8; Nzm 13:17; Ayup 33:24; Zab 17:51; 39:11; 101:14; 110:4; 144:8; Erm 31:2-3; Joq 3:32; Dan 9:18; Yuns 4:2; Luk 1:30; Yuxn 1:17; Elsh 4:33; 7:46; Rim 5:15; 6:1-2, 14-15; 11:5-6; 12:6-8; 1Kor 15:10; Efs 1:7-8; 2:4-5, 8-9; 2Sal 1:11-12; 2Tim 1:9-10; Tit 2:11-14; 3:4-7).

Moab, moab xalqı, moablılar – Bul xalıq Ibrayımnıń inisi Lut áwladınan edi. Moab eli Óli teńizdiń shıǵıs tárepindegi tóbeshikli ónimdar jerlerde jaylasqan edi. Moab xalqı quday Kemoshqa tabınatuǵın edi. Moab tili evreyshege jaqın. Biraq olar Izrail xalqınıń dushpanı edi. Izraildıń payǵambarları moab xalqınıń ayanıshlı táǵdiri haqqında kóp payǵambarshılıq qıldı. Babiloniyalılar olardı qırıp taslaǵannan soń, bul xalıq joq bolıp ketti (Jar 19:37; Shıǵ 15:15; San 21:11; Iysh 15–16 baplar; Erm 48-bap; Sef 2:8-11).

Molox, Milkom – Ammon xalqınıń tabınǵan qudayı. Adamlar óz perzentlerin qurbanlıq qılıw arqalı Moloxqa, yaǵnıy Milkomǵa tabınǵan. Al Qudaydıń nızamlarında bunday úrp-ádet pútkilley qadaǵan etilgen. Degen menen, Erusalimge jaqın jerdegi Hinnom oypatlıǵında Izrail xalqı da Moloxqa tabınıp, perzentlerin qurbanlıq qılǵan (Leb 18:21; 20:2-5; 3Pat 11:7; Erm 32:35).

mór – Jip penen moyınǵa asıp júretuǵın cilindr sıyaqlı buyım yamasa mór júzigi. Áyyemde bir xattı yamasa hújjetti rásmiylestiriw ushın, oǵan mum, qorǵasın yamasa basqa bir jumsaq nárse súrtilip, ústinen mór basılǵan. Sonıń menen birge, bul mór xat yamasa hújjet jiberip atırǵan adamnıń húkimdarlıǵın hám biyligin bildirgen (Jar 38:18; 3Pat 21:8; Est 3:10).

Muxaddes – Muxaddes Kitapta muxaddes sózi kóbinese Qudayǵa qarata aytılǵan. Bul sóz Qudaydıń pútkil barlıqtan joqarılıǵın hám teńsizligin bildiredi. Ol jalǵız, haqıyqıy Quday. Quday pútkilley pák, gúnasız hám minsiz.

Muxaddes sózi zatlarǵa da, adamlarǵa da aytılǵan. Muxaddes sózi «pák, arnawlı, ayırıp alınǵan, baǵıshlanǵan» mánislerin bildiredi. Bul sóz Muxaddes shatırdaǵı, keyin ala Ibadatxanadaǵı buyımlarǵa hám úskenelerge qollanılǵan. Muxaddes orın yamasa buyım Qudayǵa baǵıshlanǵan bolıp, olarǵa abaylı bolıp hám itibar menen múnásibette bolıw talap qılınǵan. Muxaddes shatırda, keyin ala Ibadatxanada xızmet etken ruwxaniyler de muxaddes esaplanǵan. Ruwxaniyge qollanılǵan muxaddes sózi onıń Qudayǵa xızmet etiwine baǵıshlanǵanın hám ayrıqsha wazıypası bolǵanın kórsetedi. Adamlar hám buyımlar Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlar hám diniy máresimler arqalı páklenip, muxaddes qılınǵan.

Quday Óz xalqına: «Muxaddes bolıńlar», dep buyırǵan. Bunıń mazmunı mınadan ibarat, Izrail xalqı basqa xalıqlardan ayırılıp turıwı, ózlerin Qudayǵa baǵıshlap, Onıń nızamların orınlawı kerek edi (Shıǵ 3:5; 12:16; 16:23; 19:6; Leb 19:2; 27:28; 1Pet 1:15; Evr 2:11).

Muxaddes bólme – EŃ MUXADDES BÓLME sózine qarań.

Muxaddes Ruwx – QUDAYDÍŃ RUWXÍ sózine qarań.

Muxaddes shatır – Izrail xalqı Qudayǵa sıyınıw ushın qollanǵan shatır. Izrail xalqı Sinay tawında turǵanda, Quday Muwsaǵa Muxaddes shatırdı hám onıń barlıq úskenelerin islewdi buyırıp, olardıń anıq úlgilerin kórsetken. Bul shatırdı bir orınnan ekinshi orınǵa kóshiriwge bolatuǵın edi. Muxaddes shatırdıń ishinde eki bólme bar edi. Birinshi bólmesi Muxaddes bólme, ekinshisi Eń muxaddes bólme dep atalatuǵın edi. Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesinde Kelisim sandıǵı saqlanǵan. Bul shatır Ushırasıw shatırı dep te atalǵan. Izrail xalqı qurbanlıqlar usınǵanda, Quday Óz xalqı menen ushırasıw ushın usı shatırda bolatuǵın edi. Keyin patsha Sulayman Muxaddes shatırdıń ornına Qudayǵa arnap Erusalimde Ibadatxana qurdırdı (Shıǵ 25:8-9; 26:1-37; 27:9-19; 29:42-43).

muxaddesler – Bul sóz Qudayǵa baǵıshlanǵan, Onıń xızmeti ushın ajıratılǵan, yaǵnıy Qudayǵa tiyisli adamlar degen mánisti bildiredi. Eski Kelisimde bir neshe márte Izrail xalqına, Jańa Kelisimde bolsa Iysa Masiyxtıń izine ergenlerge qarata muxaddesler dep aytıladı (Dan 7:18, 21; 8:24; Elsh 9:13, 41; Rim 8:27; 1Kor 6:1; 2Kor 1:1; Efs 1:15; Fil 4:22; Ayan 11:18).

orama kitap, orama qaǵaz – Áyyemgi waqıtlarda kitaplar ádette uzın orama túrinde bolıp, olar papirus yamasa iylengen teriden islengen (Erm 36:22-23; Ezk 2:9-10; Zxr 5:1-2; Ayan 5:1-2, 4-8).

oraza tutıw – Muxaddes Kitapta oraza júdá áhmiyetke iye. Insan ilajsız jaǵdaylarǵa túsip qalǵanda, sawap ushın emes, al duwa etiwge berilip, Qudaydıń kúshine mútájligin bildiriw maqsetinde oraza tutadı.

Tawrat boyınsha, Izrail xalqı gúnalarınan táwbe qılǵanın kórsetiw ushın Pákleniw kúni oraza tutıwı kerek edi. Sonday-aq, Izrail xalqı Babiloniyada súrginde bolǵanda da, súrginnen keyingi dáwirde de qayǵılı waqıyalardı eslew maqsetinde hár jılı oraza tutqan. Ibadatxananıń wayran etilgenin eslep oraza tutqanı usınıń bir mısalı boladı. Belgilengen orazalardan tısqarı, Izrail xalqı basqa jaǵdaylarda da oraza tutqan. Mısalı, bir adam jaqın adamınıń óliminen soń óz qayǵısın bildiriw, qıyın jaǵdayda Qudaydan járdem soraw, óz gúnasınan táwbe qılǵanın yamasa basqalarǵa dártles ekenin kórsetiw maqsetinde oraza tutqan.

Oraza ádette duwa menen baylanıslı bolıp, Qudaydan jol-jorıq alıw hám kúsh-quwat soraw ushın, birewdiń qıyın jaǵdayın ańsatlastırıw ushın tutılǵan (Leb 16:29-31; 23:26-29; 1Pat 7:6; 2Pat 1:12; 12:15-23; 2Jln 20:3-4; Ezr 8:21-23; 10:6; Nxm 1:4; Est 4:3, 15-17; Zab 34:13; Iysh 58:3-12; Erm 14:10-12; Dan 9:3-4; Yuns 3:5-8).

Óliler mákanı – Áyyemgi Izrail xalqı Óliler mákanın jer astındaǵı túpsiz shuqırlıq, marhumlar baratuǵın qarańǵı jer, dep túsingen (Ayup 17:13; Iysh 14:9; Ayan 6:8).

óńirshe, qaltalı óńirshe – Bas ruwxaniy kókiregine taǵatuǵın, qımbatbaha taslar menen bezelgen arnawlı qalta. Qaltalı óńirshege Urim hám Tummim degen muxaddes zatlar salınǵan edi. Bas ruwxaniy Qudaydıń erkin biliw ushın Urim hám Tummimdi qollanǵan (Shıǵ 28:15-30).

payǵambar – Qudaydıń xabarın adamlarǵa jetkizetuǵın insan. Eski Kelisim dáwirinde Izrail xalqınıń payǵambarları xalıqtı gúnadan táwbe qılıwǵa hám Qudayǵa qaytıp keliwge shaqırǵan. Bazıda olar hátteki húkimdarlardıń hám basqa xalıqlardıń gúnaların ashıp, olardı da tuwrı joldan júriwge shaqırǵan. Payǵambarlar óz xabarları arqalı keleshekte júz beretuǵın waqıyalar haqqında payǵambarshılıq qılǵan, adamlarǵa jiger bergen hám júz beretuǵın apatlardan xalıqtı aldın ala eskertken. Ádette olar xabarlarında hár túrli salıstırma túrdegi súwretlewlerden paydalanǵan. Bazı payǵambarlardıń jazıp qaldırǵan payǵambarshılıqları, ayanları hám xabarları keyin ala Eski Kelisimge kirgizilip, bul jazıwlar sol payǵambarlardıń atları menen atalǵan.

Jańa Kelisim dáwirinde Quday bazı masiyxıylardı payǵambarlıq xızmetine tayınlaǵan. Bul payǵambarlar iseniwshilerge Qudaydıń sózin jetkizgen. Bazıda olar Muxaddes Ruwx ilhamı menen payǵambarshılıq ta qılǵan. Muxaddes Kitapta jalǵan payǵambarlar haqqında da aytıp ótilgen. Olar Qudaydan xabar alıp keldik, dep adamlardı aldap, joldan urǵan (Jar 20:7; Shıǵ 15:20; Nzm 34:10; Biy 4:4; 1Pat 3:20; Iysh 13:1; Erm 1:5; Elsh 11:27-28; 21:10-11; 1Kor 12:28; 14:1-5, 29-33; Efs 4:11-12).

parisey – Iysa Masiyxtıń dáwirinde bolǵan yahudiylerdiń áhmiyetli bir diniy toparı. Bul atama evreyshede «ajıratılǵan» degen mánisti bildiretuǵın sózden kelip shıqqan. Pariseyler Tawrat nızamlarına qatal túrde ámel qılatuǵın edi, sonıń menen birge, awızeki tarqalǵan úrp-ádetlerge hám pákleniw rásimlerine de ámel qılatuǵın edi. Pariseyler aǵımına tek ǵana bir neshe mıń adam kirgen bolıp, ulıwma xalıqtıń kishkene bir toparınan ibarat edi. Pariseyler xalıq arasında abırayǵa iye edi. Olardan bazıları joqarǵı keńes aǵzaları bolǵan. Ayırım pariseyler Iysa Masiyxqa isendi, kópleri bolsa Iysaǵa hám Onıń tálimatına qarsı shıqtı (Mat 27:62; Mrk 7:3; Elsh 23:6-9).

periz xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Periz xalqı Qanannıń ortańǵı bólegindegi tawlı jerlerde jasaǵan (Jar 13:7; 34:30; Shıǵ 23:23; Eshu 3:10).

perishte – Bul sóz xabarshı yamasa jiberilgen degendi ańlatadı. Evreyshe «malax», grekshe «angelos», dep aytıladı. Ol Muxaddes Kitapta kóbinese ápiwayı xabarshılar yamasa xabarlar haqqında sóz etilgende qollanıladı. Muxaddes Kitapta perishte sózi aqıl-esli janzatlardıń ayrıqsha túri sıpatında túsindiriledi. Negizinde, perishteler adamlarǵa qaraǵanda basqasha bolǵan janzatlar bolıp tabıladı. Olar Qudaydı qorshap turadı, Quday dúnyanı basqarǵanda, olardan paydalanadı. Quday perishteler arqalı ayırım adamlarǵa hám xalıqlarǵa járdem beredi.

Muxaddes Kitap perishtelerdiń adamlar ushın ayırım waqıyalarǵa qatnasqanı tuwralı aytılǵan gúrrińlerge bay. Quday kórsetken ayanlardıń baslı máwritlerinde perishteler óz xızmetin ayrıqsha kórsete alǵan. Mısalı: Sinay tawında Muxaddes Nızam járiyalanǵanda, Masiyx tuwılǵanda, Onıń túr-túsi ózgergende, Ol Getsemani baǵında duwa etkende, ólimnen qayta tirilip, aspanǵa kóterilip ketkende, olar Qudaydıń buyrıqların orınlap, Onıń qolında tek ásbap bolıp xızmet etedi. Sonıń menen birlikte, Muxaddes Jazıw barlıq iseniwshiler perishtelerdiń panası hám qorǵawı astında ekenin hám perishtelerdiń gúnakarlardıń qutqarılatuǵınına quwanatuǵının úyretedi (Dan 10:13; Mat 1:20; 18:10; 25:31; 28:2; Luk 2:10; 15:10; Elsh 5:19; 7:38, 53; 1Pet 1:12; Gal 3:19; Evr 1:14; 12:22).

Persiya – Áyyemgi qúdiretli patshalıq. Persiya patshası Kir Babiloniyanı basıp alǵannan soń, Persiya patshalıǵınıń paytaxtı házirgi Iraktıń qublasında jaylasqan Babilon boldı. Biraq patsha Dariy Persepolis degen taza paytaxt qurdıradı. Bul patshalıq «Midiya hám Persiya» dep te ataladı, sebebi Midiya bul patshalıqtıń áhmiyetli wálayatlarınan biri edi. Persiya nızamları «Midiya hám Persiya nızamları» dep atalǵan. Daniel payǵambar Persiya húkimetinde joqarǵı lawazımdı iyelegen edi. Ester kitabında súwretlengen waqıyalar Suza qorǵanında – Persiya patshalarınıń qısqı sarayında júz bergen. Házirgi Ózbekstannıń kóp bólegi hám ulıwma Orta Aziyanıń kóp jerleri b. e. sh. VI ásirde Persiya patshalıǵınıń qaramaǵında bolǵan. Tariyxshılar sol dáwirdegi Persiya patshalıǵın Axameniyler patshalıǵı dep te ataydı (Est 1:19; Dan 6:1-28; 6:8).

Purim bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń on ekinshi ayı bolǵan adar ayınıń 14-15-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay fevraldıń ortasınan baslanadı. Purim bayramın Persiya patshası Axashweroshtıń húkimdarlıǵı dáwirinde xanbiyke Ester hám onıń aǵası Mordoxay járiyalaǵan. Eki kún belgilenetuǵın bul bayram dawamında yahudiyler Qudaydıń Izrail xalqın qırılıp ketiwden qalay saqlap qalǵanın eslegen. Bul bayramda adamlar shadlanǵan, zıyapatlar berip, bir-birine sawǵalar bergen. Bul bayram babiloniya tilinde – pur, yaǵnıy «shek taslaw» sózinen alınǵan (Est 9:20-32).

refa xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Bul xalıq ta anaq xalqınday bálent boylı, kúshli bolǵan dep aytıladı (Jar 15:20; Nzm 2:11; 3:11; Eshu 13:12).

Ruwxaniy, bas ruwxaniy – Diniy xızmet hám máresimlerdi ótkeriw ushın ayrıqsha tayarlanǵan adam. Áyyemgi Izrailda Tawrat boyınsha, ruwxaniy Lebiy urıwınan, Muwsanıń aǵası Xaron áwladınan bolıwı kerek edi. Ruwxaniyler Muxaddes shatırda, keyin ala Erusalimdegi Ibadatxanada xızmet etken. Olar sıyınıw waqtında basshılıq qılıp, qurbanlıqlar beretuǵın edi, diniy dástúr hám máresimlerdi ótkeretuǵın edi. Ruwxaniylerge xızmet waqtında lebiyliler járdem bergen. Muxaddes shatırdıń Muxaddes bólmesine, keyin ala Ibadatxananıń Muxaddes bólmesine kiriwge tek ǵana ruwxaniylerdiń huqıqı bar edi. Ruwxaniylerge Izrailda jer úles berilmegen edi. Tawrat boyınsha, olar berilgen qurbanlıqlardan úles alıp, kúndelikli mútájliklerine qollanatuǵın edi. Ruwxaniylerge adamlar arasındaǵı kelispewshiliklerdi sheshiw hám Qudaydıń nızam hám qaǵıydaların xalıqqa úyretiw wazıypası tapsırılǵan edi.

Bas ruwxaniy óz wazıypasın orınlaw ushın arnawlı kiyimler kiygen. Bul kiyimler efod, bahalı úst kiyim, naǵıslı uzın kóylek, sálle, belbew hám on eki tas taǵılǵan qaltalı óńirsheden ibarat edi. Bas ruwxaniy jılına bir márte – Gúnadan pákleniw kúninde óziniń eń áhmiyetli wazıypasın orınlaǵan. Sol kúni bas ruwxaniy Muxaddes shatırdıń, keyin ala Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesine kirgen. Bul bólmede ol ózin hám Izrail xalqın gúnadan páklew máresimin ótkergen (Shıǵ 28-bap; Leb 8:6-9; San 18:8-20).

sadaqa – Adamlar Qudayǵa sıyınıp, óz isenimin hám izzet-húrmetin bildiriw ushın beretuǵın nárse. Tawrat nızamı boyınsha eki sadaqa túri bar, bular mınaday: ǵálle sadaqası hám ishimlik sadaqası (Shıǵ 25:29; 29:28; Leb 2:2).

saddukey – Iysa Masiyxtıń dáwirinde bolǵan yahudiylerdiń áhmiyetli bir diniy toparı. Bul topar ruwxaniylerden hám joqarǵı klass adamlarınan ibarat edi. Saddukeyler úlken siyasiy kúshke iye bolıp, Ibadatxana islerine de húkimin ótkizetuǵın edi. Joqarǵı keńes aǵzalarınıń kópshiligi saddukeylerden ibarat edi. Pariseylerden ayırmashılıǵı, olar awızeki tarqalǵan úrp-ádetlerdi qabıl qılmaytuǵın edi, tek ǵana Tawratta jazılǵan nızam hám qaǵıydalarǵa ámel qılatuǵın edi, ólilerdiń tiriliwine de isenbeytuǵın edi. Iysa menen saddukeyler arasında kóp kelispewshilikler bolıp turatuǵın edi (Mat 3:7; 22:23-33; Elsh 4:1-3; 5:17).

Samariya – B. e. sh. 885-874-jılları húkimdarlıq qılǵan patsha Omriy dáwirinen baslap, Samariya Izraildıń, yaǵnıy arqadaǵı patshalıqtıń paytaxtı boldı. Eski Kelisimde bazıda Samariya degen atama Izrail patshalıǵınıń ornına da qollanılǵan. Jańa Kelisimde bolsa bul atama astında Iordan dáryasınıń batısındaǵı, Galilanıń qubla tárepindegi jerler názerde tutılǵan. Samariya Rim imperiyasına qaraslı Yahudiya aymaǵınıń ishinde edi (3Pat 13:32; 16:23-24; 4Pat 17:24).

samariyalı – Jańa Kelisim dáwirinde Samariyada tuwılǵan adam. B. e. sh. 722-jılı assiriyalılar Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp alǵannan keyin turǵınlarınıń kópshiligin tutqın etip alıp ketti. Samariya jerine bolsa jat xalıqlar májbúriy kóshirildi. Bir neshe ásirlerden soń grekler de bul jerlerge ornalasıp aldı. Sonıń ushın, Rim imperiyası dáwirinde Samariya turǵınları etnika jaǵınan aralas bolǵan. Samariyalılar hám yahudiyler arasında kelispewshilik bar edi. Samariyalılar tek ǵana ózleriniń Tawratın Quday jibergen muxaddes kitap dep biletuǵın edi. Olardıń Tawrat nusqasınıń yahudiylerdiń Tawratınan ózgesheligi bar edi. Samariyalılar Qudayǵa Erusalimde emes, al Gerizzim tawında sıyınǵan. Olar shama menen b. e. sh. 400-jılı Gerizzim tawında ibadatxana qurǵan. Bul ibadatxana shama menen b. e. sh. 128-jılı yahudiyler tárepinen wayran qılınǵan. Bunıń aqıbetinde yahudiyler hám samariyalılar arasında qarsılıq oǵada kúsheygen (4Pat 17:1-6, 24-41).

Sidon – FENIKIYA sózine qarań.

Sion – Patsha Dawıt ebus xalqınan tartıp alǵan Erusalimniń bir bólegi Sion dep atalatuǵın edi. Bul orın Dawıttıń qorǵanı dep ataldı. Keyin bolsa Ibadatxana qurılǵan tóbe Sion tawı dep atalatuǵın boldı. Eski Kelisimdegi qosıq qatarlarında hám payǵambarlardıń jazıwlarında Sion sózi kóbinese Erusalim qalasına yamasa Qudaydıń xalqına qarata qollanılǵan (2Pat 5:6-9; 3Pat 8:1; 4Pat 19:21).

suw saqlaǵısh, suw saqlanatuǵın shuqır – Jawınnıń suwın bir jerge jıynaw hám saqlaw ushın islengen jasalma háwiz. Shuqır etip qazılǵannan soń shuqırdıń hámme jaǵına taslar qalap shıǵıladı. Taslardıń ústi sıbalıp, qudıq sıyaqlı etip islengen. Onnan qala berse, tastay qattı jerlerde de, jerdi qazıp, háwiz islegen, tastay bolǵanı ushın, qazılǵan shuqırdıń diywallarına tas qalawdıń hájeti bolmaǵan (1Pat 13:6; 19:22; 2Pat 3:26; Iysh 22:11; Erm 38:6).

suwǵa shomıldırıw – Grekshe «baptizo» – suwǵa shomıldırıw yamasa juwındırıw degen mániste. Áhmiyetli diniy máresimlerden biri bolıp, bul máresim arqalı insan ózin Qudayǵa baǵıshlanǵanın kórsetedi. Tawrat nızamları boyınsha, insan napáklikten tazalanıw ushın suw menen juwınıp, pákleniw máresimin ótkizetuǵın edi. Keyin ala, Iysa Masiyx dáwirinde Yaqıya adamlardı suwǵa shomıldırılıwǵa shaqırdı. Iysa Qudaydıń erkin tolıq orınlaw ushın Yaqıya tárepinen suwǵa shomıldırılǵan. Iysa pútkil el boylap tálim berip júrgende, onıń shákirtleri de Yaqıyaǵa uqsap adamlardı suwǵa shomıldıratuǵın edi.

Iysa Masiyx aspanǵa kóterilmesinen aldın shákirtlerine: «Sonlıqtan da barıp, barlıq milletlerdi Maǵan shákirt qılıńlar: olardı Ákeniń, Uldıń hám Muxaddes Ruwxtıń atı menen shomıldırıńlar», dep buyrıq berdi. Sol waqıttan baslap suwǵa shomıldırıw máresimi Iysanıń ólimi hám tiriliwiniń belgisi bolıp xızmet etedi. Suwǵa shomıldırılǵan adam eski ómiri ushın ólip, jańa ómir ushın tirilgen esaplanadı. Shomıldırılıw jáne iseniwshilerdiń Iysanıń qanı arqalı gúnadan páklengenin de bildiredi (Shıǵ 29:4; 30:17-21; Mat 3:13-15; Mat 28:18-20; Yuxn 3:22-26; 4:1-3; Elsh 22:16; 1Pet 3:21; Rim 6:1-5; Kol 2:12; Evr 6:2).

súyispenshilik – Muxaddes Kitapta bul sóz tek ǵana adamlardıń óz ara múnásibetin emes, al olardıń Quday menen bolǵan jaqın múnásibetin kórsetiw ushın da qollanılǵan.

Eski Kelisimde bunıń anıq mısalı Qudaydıń Izrail xalqı menen bolǵan múnásibeti boladı. Izrail xalqı Qudaydıń súyispenshiligine iye bolǵanlıqtan, Quday olar menen kelisim dúziwge sheshim qabıllaydı. Bul kelisimniń shárti boyınsha, Izrail xalqı Iyesi Qudaydı pútkil júregi menen, janı menen, pútkil barlıǵı menen súyiwi hám Onıń buyrıqların orınlawı tiyis edi. Sol buyrıqlardıń birinde aytılıwı boyınsha adam ózgeni ózindey súyiwi kerek.

Iysa Masiyx Qudaydı hám basqalardı súyiw haqqındaǵı buyrıqlardı Tawrattıń eń áhmiyetli buyrıqları dep esaplaǵan. Ol Óz shákirtlerine, bir-birińizdi súyińler, buyrıqlarıma ámel qılıńlar, dep buyırǵan. Iysanıń Ózi de aspandaǵı Ákesin qanshelli súyetuǵının kórsetiw ushın Onıń buyrıqların tolıq orınlaǵan.

Quday pútkil adamzatqa bolǵan súyispenshiligin kórsetiw maqsetinde bul dúnyaǵa Óziniń jalǵız Ulı Iysa Masiyxtı jibergen edi. Iysa Masiyx adamzattıń gúnası ushın qurban boldı. Iysaǵa isengen hár bir adam gúnalarınan pútkilley páklenedi hám máńgi ómirge iye boladı. Quday súyispenshilik bulaǵı bolǵanı ushın Oǵan isengenler de Qudaydan úlgi alıp, bir-birin jaqsı kóriwi kerek (Leb 19:18; Nzm 6:5; 7:6-9; 11:1; Mrk 12:28-34; Yuxn 3:16; 13:34-35; 14:15, 21-24, 31; 15:9-10, 12, 17; 1Yuxn 4:7-10, 11-12, 16, 19-21; Rim 5:8).

súrgin – Bul sóz astında ádette Izrail hám Yahuda patshalıqları dushpanlar tárepinen basıp alınıp, turǵınlarınıń kópshiligi basqa elge tutqın etip áketilgen dáwir názerde tutıladı. Muxaddes kitapta aytılıwınsha Izrail hám Yahuda xalıqları Qudaydıń húkimi aqıbetinde súrgin etilgen, sebebi olar Qudaydıń Muwsa arqalı dúzgen kelisimine sadıq bolmaǵan edi.

B. e. sh. 722-jılı Assiriya Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp aldı. Assiriyalılar Izrail paytaxtı Samariyanı qolǵa kirgizgennen soń xalıqtıń kópshiligin Assiriyanıń aymaqlarına tutqın etip alıp ketti. Izrail eline bolsa jat xalıqlardı májbúrlep kóshirdi. B. e. sh. 605-jıldan baslap, Babiloniya xalqı Yahudaǵa, yaǵnıy qubla patshalıqqa qayta-qayta hújim qıldı. Usı hújimler waqtında olar bazı yahudiylerdi Babiloniyaǵa tutqınlıqqa alıp ketti. Daniel payǵambar dep tanılǵan jas jigit te sol tutqınlar arasında edi. B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda paytaxtı Erusalimdi qolǵa kirgizip, onı wayran qıldı. Eldiń kópshilik turǵınların tutqın etip alıp ketti. Tutqınǵa túspegen yahudiyler Mısırǵa qashıp bardı.

Yahudiyler Babiloniya súrgininde bolǵanda da ózlerine úy salıp, sawda hám diyxanshılıq penen shuǵıllanǵan. Olar óz diniy úrp-ádetlerine ámel qılǵan halda, milliy ózligin saqlap qalǵan. Daniel hám Ezekiel payǵambarlar usı súrgin dáwirinde xızmet etken. Keyin Yahuda eli Persiya húkimdarlıǵı astında bolǵanda, yahudiylerden bazıları Zerubbabel hám Eshua basshılıǵında Yahudaǵa qaytıp barıp, Erusalimde Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan. Aradan jıllar ótip, Persiya patshasınıń xızmetindegi yahudiy hámeldarı Nexemiya da Yahudaǵa qaytqan hám Erusalim diywalların qayta qurıw islerine basshılıq qılǵan.

Kóp yahudiyler óz watanınan uzaqta jasap qalǵan. Ester kitabında Persiya patshalıǵında jasaǵan yahudiyler tuwralı sóz etilgen. Bul waqıyalar b. e. sh. V ásirde Persiya patshalıǵınıń paytaxtı Suzada bolǵan (4Pat 17:5-24; 24:1-4, 13-16; 25:11-12, 25-26; 2Jln 36:13-21; Ezr 1:1-5; 2:1-2, 70; 7:1-7; Nxm 1:1-11; Erm 25:1-11; 43:1-7; 52:1-16, 28-30; Dan 1:1-6).

Tir – FENIKIYA sózine qarań.

tuńǵısh ul – Áyyemgi waqıtları tuńǵısh ul joqarǵı orınǵa iye edi. Ádette tuńǵısh ulǵa pátiya berilgende, oǵan ayrıqsha bereket tilengen. Tuńǵısh ul inilerine qaraǵanda eki ese kóp miyras alǵan. Ákesiniń óliminen soń tuńǵısh ul shańaraq basshısı esaplanǵan.

Tawrat boyınsha, Izrail xalqında hár bir shańaraqtaǵı qarınnan birinshi shıqqan ul Qudayǵa tiyisli bolıp, Oǵan baǵıshlanıwı tiyis edi. Barlıq tuńǵısh ullardıń ornına lebiyliler Muxaddes shatırda, keyin ala Ibadatxanada xızmet qılǵan. Tuńǵısh uldı qaytarıp satıp alıwdıń belgisi sıpatında ruwxaniylerge pul sadaqa etip berilgen. Quday Izrail xalqınıń tuńǵısh ulların Mısırdaǵı eń keyingi apattan qurbanlıq arqalı qutqarǵan, keyin ala bul Qutqarılıw bayramı etip belgilenetuǵın boldı (Jar 25:29-34; 27:1-40; 48:12-20; Shıǵ 13:1-2, 11-16; 12:26-27; San 3:11-13, 40-41; 18:15-16; Nzm 21:15-17).

usınılǵan nanlar – Muxaddes shatırdaǵı stolǵa, keyin ala Ibadatxanadaǵı stolǵa Izraildıń on eki urıwı ushın on eki ashıtqısız nan qoyılǵan. Bul nanlar Jaratqan Iyeniń dárgayındaǵı stolǵa qoyılǵan, sonıń ushın evreyshede «dárgayındaǵı nan» dep te atalǵan. Nanlar stolda bir hápte turǵannan soń, jańa pisirilgen on eki nan menen almastırılǵan. Stoldan alınǵan nanlardı tek ǵana ruwxaniyler jegen. Usınılǵan nanlar Jaratqan Iyeniń dárgayın bildiretuǵın nıshan bolıp, Quday Izrail xalqınıń qúdireti hám támiyinlewshisi ekenligin de bildirip turǵan (Leb 24:5-9).

Ushırasıw shatırı – Ushırasıw shatırınıń jáne bir atı Muxaddes shatır. Adamlar Muwsa arqalı Jaratqan Iyeden másláhát soraw niyetinde ordanıń sırtındaǵı shatırǵa kelgen. Jaratqan Iye sol shatırda Muwsaǵa sóylegen (Shıǵ 39:32; 40:2; Leb 1:1; 10:8).

Yahuda – Yaqıptıń on eki ulınıń biri bolıp, Yahuda urıwınıń babası edi. Yahuda urıwı Izrail eliniń qubla bólimindegi eń úlken urıw bolǵan. Patsha Sulaymannıń óliminen soń arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan ayırılıp shıqtı. Yahuda hám Benyamin urıwları óz aldına el bolıp, Yahuda patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Erusalim boldı. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde qubladaǵı bul eki urıw Yahuda xalqı dep aytılıp, usı urıwlar jasaǵan jer, Yahuda eli dep aytılǵan.

B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda elin basıp alıp, turǵınlarınıń kóbisin Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketken. Jetpis jıldan keyin, Persiya imperiyası húkimdarlıǵı dáwirinde súrgindegi yahudiylerdiń bazıları Yahudaǵa qaytıp keldi. Olar Erusalimdegi Ibadatxananı hám qala diywalların qayta qurdı. Erusalim qalasınıń átirapında jasap atırǵan yahudiylerdiń jeri Yahuda patshalıǵınan kishkene edi (3Pat 12:17, 24; 4Pat 25:18-21; Ezr 1:1-11; Nxm 1:1–2:8).

yahudiy – «Yahudiy» sózi Yaqıp ulı Yahudanıń atınan kelip shıqqan. B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda elin, yaǵnıy qubla patshalıqtı basıp alıp, turǵınlarınıń kóbisin Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketken. Babiloniyadaǵı jetpis jıllıq tutqınlıq dáwirinde hám onnan keyin «yahudiy» sózi Yahuda xalqına hám ulıwma Izrail urıwlarınıń áwladlarına qollanılıp, millet mánisin bildiretuǵın sózge aylanǵan (4Pat 25:25; Nxm 1:2; 13:23; Erm 32:12; Est 3:6; Mat 27:29; Elsh 2:5).

Yahudiya – Bul at tek ǵana Jańa Kelisim kitaplarında qollanılǵan, ádette Óli teńiziniń batıs tárepindegi tóbeshikli jerlerdi bildiredi. Eski Kelisim dáwirinde bul jerler Yahuda urıwına tiyisli bolǵan. Bul jer Aleksandr Makedonskiy tárepinen basıp alınǵannan soń «Yahudiya» degen at penen belgili boldı. Jańa Kelisim dáwirinde «Yahudiya» Rim imperiyasına kirgen wálayat bolǵan. Bul wálayattıń jeri tek ǵana Óli teńiziniń batıs tárepindegi jerlerdi emes, al arqadaǵı Samariya jerin hám batıstaǵı Jer Orta teńizi boyındaǵı jerlerdi óz ishine alatuǵın edi (Mat 4:25; 19:1; Luk 3:1; 23:5; Elsh 10:37).

Yaqıp – Yaqıp Ibrayımnıń aqlıǵı, Ísaqtıń ulı edi. Yaqıp Penuelde Quday menen gúreskennen soń, Quday oǵan «Izrail» dep at qoydı. Sonıń ushın, Eski Kelisimde Yaqıptıń áwladları «Izrail xalqı» dep atalǵan. Kóbinese Eski Kelisimdegi payǵambarlar jazıwlarında hám qosıq qatarlarında Izrail xalqı Yaqıp yamasa Yaqıptıń áwladı degen at penen aytıladı (Jar 32:28-29; 35:10; Mat 13:55; 17:1; 27:56; Gal 1:19).

Jańa Kelisimde Iysanıń on eki elshisi arasında Yaqıp atlı eki shákirti bar edi. Iysanıń Yaqıp degen inisi de bolıp, ol Erusalimdegi jámááttiń abıraylı jolbasshısı hám Jańa Kelisimdegi «Yaqıptıń xatı» avtorı edi (Jar 32:28-29; 35:10; Mat 13:55; 17:1; 26:36; Gal 1:19).

záytún – Hámme waqıtta jasıl bolıp ósip turatuǵın, Jaqın Shıǵısta júdá keń tarqalǵan subtropikalıq terek hám onıń miywesi. Bul terektiń miywesinen may alınadı. Záytún tereginiń qáreli kórinisindegi jasıl yamasa qara miywesi ashqıltım bolıp tabıladı (Jar 8:11; 28:18; Shıǵ 23:11; 29:2; Leb 2:1; 1Pat 16:1).

Zúráát bayramı, Hápteler bayramı, Eliwinshi kúni bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń úshinshi ayı bolǵan siwan ayınıń 6-7-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul may ayınıń aqırına tuwrı keledi. Izrail xalqı Qudaydıń buyrıǵı boyınsha birinshi zúráát alǵanda birinshi zúráát bayramın belgiledi. Bul bayram Qutqarılıw bayramınan jeti hápte ótkennen keyin bolǵanlıqtan Hápteler bayramı dep te aytıladı. Jáne Jańa Kelisimde bul bayram Eliwinshi kúni bayramı dep te aytıladı. Bul bayramda birinshi márte Muxaddes Ruwx Erusalimde jıynalǵan shákirtlerge túsip, jámáát baslanǵanlıqtan dúnya júzindegi jámáátler bul kúndi eske alıp belgileydi (Shıǵ 23:16; 34:22; Leb 23:15-21; San 28:26-31; Nzm 16:9-12; Elsh 2:1; 20:16; 1Kor 16:8).

Shabbat kúni – Izrail xalqında hápteniń jetinshi kúni, bizlerdiń háptemiz boyınsha shembi kúni. Bul kún muxaddes esaplanıp, dem alıw kúni bolǵan. Qudaydıń Muwsa arqalı bergen nızamı boyınsha, Shabbat kúni jumıs islew qadaǵan etilgen edi. Izrail xalqı Shabbat kúnin Qudayǵa shúkir aytıwǵa baǵıshlaǵan. Bul kúnde ruwxaniyler arnawlı qurbanlıq usınǵan.

Jańa Kelisim dáwirine kelip, din xızmetkerleri Shabbat kúnine tiyisli qıyın qaǵıydalar dizimin jaratqan. Iysa Óz tálimatı hám qılǵan isleri menen bul dizimge qarsı shıǵıp, adamlarǵa dem alıw kúniniń negizgi mánisin túsindiredi hám insan Shabbat kúni ushın emes, al Shabbat kúni insan ushın jaratılǵanın aytadı (Shıǵ 20:8-11; 31:12-17; Leb 23:3; San 28:9-10; Nzm 5:12-15; Mat 12:1-14).

shaytan – Aspandaǵı janzat, gúnakar perishtelerdiń basshısı. Bul perishteler jawız ruwxlar, jinler dep te atalǵan. Shaytan Qudayǵa hám Qudaydıń xalqına qarsı shıǵadı. Ol hámme waqıtta jawızlıq qılıwǵa háreket etip, adamlardı aldaydı hám olardı Qudaydıń jolınan azǵıradı. Iysa Masiyx kúshli erki hám káramatları arqalı shaytannan ústem ekenligin kórsetti. Jańa Kelisimde, bir kúni shaytan pútkilley jeńiliske ushıraydı, dep jazılǵan.

«Shaytan» degen atama evrey tilindegi «dushpan, ayıplawshı» mánisin bildiretuǵın sózden kelip shıqqan. Jańa Kelisimde shaytan jáne azǵırıwshı dep te aytıladı. Jańa Kelisimde, shaytan adamlardı azǵırıwǵa saladı, dep aytılǵan. Ol «bul dúnyanıń hákimi» dep te atalǵan (Zxr 3:1; Mat 4:1-11; 25:41; Luk 8:12; Yuxn 8:44; 12:31; Elsh 10:38; 1Yuxn 3:8; 2Kor 4:4; 1Sal 2:18; Ayan 12:9, 10; 20:10).

shek – Shek taslawda aǵash bólekleri yamasa taslar qollanılǵan, usı arqalı Qudaydıń erkin anıqlaǵan. Bazıda adamlar shek taslap, Qudaydan bir isti qalay yamasa qashan islew kerekligin soraǵan (Leb 16:8; Eshu 19:1; Yuns 1:7).

Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Berilgen ólshem birliklerdiń ólshemleri anıq belgili emes. Olar waqıttıń ótiwi menen ózgerip barǵan hám orınlarda bir-birinen ózgesheligi bolǵan.

Awırlıq ólshemi
Gera | 0,5 gr
Beqa | 5,5 gr
Shekel | 11 gr
Mina | 550 gr
Talant | 34 kg

Sıyımlıq ólshemi
Omer | 2,2 l
Sea | 7,5 l
Efa | 22 l
Kor/xomer | 220 l

Suyıqlıq ólshemi
Log | 0,3 l
Hin | 3,7 l
Bat | 22 l

Súwretler

Súwretler

1. Muxaddes shatır

2. Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

3. Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

4. Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Muxaddes shatır

Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Izrail xalqınıń kalendarı

Izrail xalqınıń kalendarı

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

«Leningrad kodeksi» Eski Kelisimniń qoljazbalarınan

Yunus payǵambardıń kitabınan alınǵan bul evreyshe qoljazba shama menen b. e. 1000-jılları kóshirilgen

Eski Kelisimniń «Qumran» qoljazbalarınıń biri

Iyshaya payǵambardıń kitabınan alınǵan bul evreyshe qoljazba shama menen b. e. sh. 100-jıllarda kóshirilgen

Eski Kelisimniń «Áyyemgi grekshe awdarma» qoljazbalarınan bir bólek

Eshua kitabınan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 200-jılları kóshirilgen

Jańa Kelisimniń qoljazbalarınan «Papirus-52» dep atalǵan bólek

Yuxan jazǵan Xosh Xabardan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 125-jılları kóshirilgen

«Kodeks Sinaytikus» Jańa Kelisimniń qoljazbalarınan

Matta jazǵan Xosh Xabardan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 340-jılları kóshirilgen

Kartalar

Kartalar

1. Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

2. Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

3. Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

4. On eki urıwdıń jeri

5. Erusalim patshalar dáwirinde

6. Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

7. Izrail hám Yahuda patshalıqları

8. Assiriya patshalıǵı

9. Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

10. Persiya patshalıǵı

11. Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı

12. Rim imperiyası

13. Palestina Iysa Masiyx dáwirinde

14. Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

15. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

16. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

17. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

18. Paveldiń Rimge alıp ketiliwi

Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

On eki urıwdıń jeri

Erusalim patshalar dáwirinde

Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

Izrail hám Yahuda patshalıqları

Assiriya patshalıǵı

Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

Persiya patshalıǵı

Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı

Rim imperiyası

Palestina Iysa Masiyx dáwirinde

Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

Paveldiń Rimge alıp ketiliwi

Table of Contents

Muxaddes Kitap: Luka

Alǵí sóz

Luka

- Alǵí sóz
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24

Qosímsha Materiallar
Sózlik

Adam Ulı
amalek xalqı, amalekler
ammon xalqı, ammonlar
amor xalqı, amorlar
anaq xalqı, anaqlar
Aram
arfa
Aspan Patshalıǵı
Assiriya
atanaq aǵash
Ashera (kiyeli aǵash)
Ashtarta
Ashıtqısız nan bayramı
Áke
ámeńger
Baal
Babiloniya, Babilon
Bashan
ebus xalqı, ebuslı
elshi
Eń muxaddes bólme
Erusalim
diniy muǵallim
Edom, edom xalqı, edomlılar
efod
Efrayım
faraon
Fenikiya
filist xalqı, filistler, Filistiya
Galila úlkesi
Gilad
girgash xalqı
gúna
haliluya
Xabashstan
xet xalqı, xetler
xiw xalqı, xiwler
Xosh Xabar
Ibadatxana
Iyemizdi eslew keshesi
Iye, Iyem, Iyemiz Evreyshe
Izrail
Jabrayıl
Jańa ay bayramı
Jaratqan Iye
Jaratqan Iyeniń Úyi
Jartas, qorǵawshı Jartas
jawız ruwx
jámáát
jin
joqarǵı keńes
Kárnay
Kárnay bayramı
kelisim
Kelisim sandıǵı
Kemosh
ken xalqı, kenler
kerub
kiyeli tas
Qanan
qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı
Qos bayramı, Jıyın-terim bayramı
Quday
Quday Taala
Qudaydıń Patshalıǵı
Qudaydıń Ruwxı
Qudaydıń Ulı, Quday Taalanıń Ulı
Qudaydıń Úyi
qurbanlıq
Qutqarılıw bayramı
qutqarıw, qutqarılıw
qız Sion
lebiyli, lebiyliler
Lira
Masiyx
may
maylaw
májilisxana
máńgilik ómir
Midiya
Midyan, midyanlılar
Mixail
Mısır
miyrim
Moab, moab xalqı, moablılar
Molox, Milkom
mór
Muxaddes
Muxaddes bólme
Muxaddes Ruwx
Muxaddes shatır
muxaddesler
orama kitap, orama qaǵaz
oraza tutıw
Óliler mákanı
óńirshe, qaltalı óńirshe
payǵambar
parisey
periz xalqı
perishte
Persiya
Purim bayramı
refa xalqı
Ruwxaniy, bas ruwxaniy
sadaqa
saddukey
Samariya
samariyalı
Sidon
Sion
suw saqlaǵısh, suw saqlanatuǵın shuqır
suwǵa shomıldırıw
súyispenshilik
súrgin
Tir
tuńǵısh ul
usınılǵan nanlar
Ushırasıw shatırı
Yahuda
yahudiy
Yahudiya
Yaqıp
záytún

Zúráát bayramı, Hápteler bayramı, Eliwinshi kúni bayramı

Shabbat kúni
shaytan
shek
Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Súwretler

- Muxaddes shatır

- Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

- Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

- Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Izrail xalqınıń kalendarı

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

Kartalar

- Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

- Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

- Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

- On eki urıwdıń jeri

- Erusalim patshalar dáwirinde

- Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

- Izrail hám Yahuda patshalıqları

- Assiriya patshalıǵı

- Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

- Persiya patshalıǵı
- Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı
- Rim imperiyası
- Palestina Iysa Masiyx dáwirinde
- Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

- Paveldiń Rimge alıp ketiliwi